Trafiku Ema no Feto, Milena : “Seidauk Iha Dadus Konkreta”

Tempo Semanal - Dili, 04/12/2012

MASKI seidauk iha dadus konkreta kona ba atividade trafiku umanu. Maibe, iha tinan rua kotuk akontese duni demensiu ida kona ba tentativas atu lori feto sira ba rai liur. Aliende ne’e, iha mós relatoriu ida husi departamentu estadu Amerika nian koalia kona ba posibilidade katak feto timor balun hetan tiha ona trafiku ba liur, liu-liu ba rai hanesan Singapura no rai asia sira seluk ba servisu domestik. Iha Timor Leste rasik mos la'os ona segredu ema balun hahu lori nurak oan sira tula iha kareta vidru metan hodi ba iha Otel balun wainhira feto klosan oan sira ne'e sei hatais hela shaia koor "abu-abu."

Iha semana tolu kjotuk ba, Tempo Semanal koko atu buka hatene situasaun ne'ebe ema ko'alia. Nune'e jornal ne'e akompania ema balun ne'ebe hala'o atividade refere no konsege deteta duni eskola oan balun tula iha taxi lori ba iha otel ruma iha lo'os husar kapital nasaun ninian. 

Tempo Semanal sei hatun noticia kona ba situasaun ne'e iha tempu oin mai hafoin de kompila hotu ninia investigasaun maibe situasaun ne'e triste tebes tan ba labarik feto oan ran sira ne'e mos dehan sira nia hakarak mos tan situasaun ekonomia. Maibe tuir observasaun feto oan sira ne'e barak mos husi familias ne'ebe maka iha ninian. Daudaun ne'e iha retratu foun ida ne'ebe monstra patraun balun ho feto ran oan ruma ne'ebe la hatais roupa. 

Maibe atu hatene di’ak liu tan informasaun kona ba asuntu hirak ne’e, bele akompainha intervista eskluzivu badak ne’ebé Tempo Semanal hala’o ho reprezentante feto Timor iha Komite CEDAW Milena Pires (MP).

TS. Karik iha ona hanoin ruma ba feto sira ne’ebé tama ona iha komersiu seksu no karik iha programa ruma ne’ebé bele kria ba sira atu nune’e sira bele hadok an husi seksu komesiu?

MP. Buat ida ne’e mak ami hein para bele deskuti iha konferensia para hala’o reflesaun, hodi  Governu  bele hatan mekanismu ba kauza edukasaun no servisu rasik. Maibe, atu kria programa ajuda feto sira ne’ebé mak hetan esplorasaun seksual hodi bele ses husi situasaun ne’e responsabilidade Governu nian.

TS. Komite CEDAW  iha dadus  ne’ebeé fiksu ba feto sira ne’ebé hala’o seksu komersiu iha rai liur? 

MP. Husi rai laran no rai liur seidauk iha dadus konkreta. Maibe, tinan rua kotuk iha duni deminsiu ida  kona ba tentativas atu lori feto sira ba liur. Ita la hatene ema ne’ebé atu hala’o trafiku umanu ba feto ne’e mai husi ne’ebé, mais tuir informasaun husi parte fronteira, polisia sira konsege deteta. Nune’e mós, iha tinan ida liu ba doutor Daniel rasik denunsia katak iha posibilidade ema ba koko HIV/ AIDS.

Aleinde ne’e, iha relatoriu departamentu estadu Amerika nian ida ne’ebé koalia kona ba posibilidade katak feto Timor balun hetan tiha ona trafiku umanu ba liur, liu-liu ba rai hanesan Singapura no rai Asia sira seluk hodi hala’o servisu domestik.

Ha’u seidauk iha informasaun klaru ba ida ne’e. Maibe,  hakerek ona iha relatoriu ida ho nune’e ha’u hanoin sai preokupasaun boot ba ita hotu.

TS. Oinsá ho trafiku feto husi foho mai sidade Dili..? 

MP. Iha informasaun balun. Maibe, seidauk iha akuzasaun kona ba ida ne’e. akuzasaun  intermus lori kazu ba Tribunal, maski informasaun balun ita rona mak iha duni trafiku ba feto liu-liu ba jovens feto husi distritu mai dili.

Iha distritu balun iha koiñesementu boot kona ba pratika husi suku ba sub-distritu, husi sub-distritu ba distritu liu-liu eskpolarasaun seksual. Alegasoins ne’ebé sai preokupasaun boot ema balun ou sindikatu krime mak ema ne’ebé organiza prostituisaun tarjetu ba eskola ida. Ita rona iha Dili halo rekrutamentu ba ita nia joven feto sira. Maibe, promotivu ba prostituisaun lori sira ba opera mais to’o ohin loron situasaun hanesan ne’e sai de’it alegasoins.

TS. Artigu 6 ba komite CEDAW  ne’e husu estadu atu halakon trafiku umanuba feto, ita boot fiar katak estadu Timor-Leste sei halakon ida ne’e?

MP. Ha’u hanoin katak desde primeiru Governu konstituisional  ho ratifiksaun ne’ebé mak halo hanesan konvensaun CEDAW  depois halo mós ratifikasaun ba protokolu.  Ha’u hanoin ratifikasaun sira ne’e hatudu ba ha’u katak iha duni vontade ba kestaun. Maibe, ha’u hanoin kestaun ne’e kompleksu la’os fasil, tanba hare ba situasaun trafiku umanu inklui trafiku feto iha mundu ne’e hanesan industria ida intermus de bisnis.

Trafiku umanu ba feto iha Timor-Leste la’os de’it singular. Maibe, daet ba krime organizadu ho ne’e ha’u hanoin kestaun ne’e presiza resposta ne’ebé konkretu, ha’u hanoin Governu iha vontade atu hasoru ida ne’e mais presiza mekanismu proprio.

Karik ita boot bele fó mensazen ruma ba feto Timor oan sira?

Husu ba maluk feto timor sira katak, nu’udar feto ita iha papel importante ne’e duni primeiru ita tenki hatene lolos saida mak ita nia direitu, saida mak ita nia responsabilidade no saida mak responsabilidade estadu nian no ita bele hatene mekanismu saida mak ejiste bainhra ita hetan susar ruma atu bele hakbesik ba instituisaun relevante par abele hetan tulun.

Ha’u nia apelu boot liu mak ba familia sira, tanba ha’u hanoin ida ne’e instituisaun baziku liu iha ita nia sosiadade ne’ebé mak iha responsabilidade boot ba ita nia familia sira, prinsipalmente iha sitausaun ne’ebé ita moris daudauk hodi bele hatene didiak kona ba kestaun sira ne’e, saida mak perigu ba ita, liu-liu ba joven feto sira bele enfrenta atu familia sira bele apoiu ba nesesariu nu’udar mekanismu  prevensaun. (**)

TL Sei Hala’o Konferensia Internasional Trafiku Umanu

Milena Pires, Representante feto TL
ba Komite CEDAW (foto tempo semanal/Dilma)

TEMPO SEMANAL - DILI, 04/12/2012

TINAN ida ne’e, Timor-Leste sei realiza Konferensia Internasional trafiku umanu ba feto. Konferensia Internasional ne’e sei hala’o durante loron rua, hahu husi loron, 5 Dezembru to’o 6 Dezembru 2012. Atividade ne’e organiza liu husi serbisu hamutuk entre estadu Timor-Leste ho Organizasaun Naun Govermentais (ONG) sira.

Organizasaun no instituisaun estadu ne’ebé organiza atividade ida ne’e mak hanesan, Ministeriu Negosiu Estrangeiru(MNE), Sekertariu Estadu Promosaun Igualidade(SEPI), Provedoria Direitus Humanus Justisa (PDHJ), Alola Foundations, Fokur Pers, Redi Feto, IOM no Komite CEDAW.

Objetivu prinsipal husi konferensia ne’e ko’alia kona ba problema trafiku umanu, liu-liu trafiku hasoru feto. Tanba, ho atividade ida ne’e bele hametin kooperasaun entre organizasaun sira ne’ebé servisu iha TL atu hare asuntu trafiku hasoru feto.

Iha intervista ba Jornal Tempo Semanal, reprezentante feto TL ba komite CEDAW Milena Pires hateten, objetivu prinsipal husi konferensia Internasional ne’e atu fó koinesementu di’ak liu ba povu Timor-Leste kona ba problema trafiku umanu, liu-liu trafiku umanu hasoru feto. Konferensia ida ne’e mós bele hametin kooperasaun entre organizasaun Naun Govermentais sira husi rai liur ne’ebé servisu iha TL hodi hare asuntu trafiku umanu ba feto.

Aliende ne’e, sei hala’o mós diskusaun kona ba trafiku umanu ba feto husi rai liur no rai laran. Tanba, iha alegasaun oin-oin ba trafiku feto ho labarik feto husi suku ba distritu no husi distritu mai sidade Dili ho motivu explorasaun seksual no mós servisu uma laran ne’ebé bolu servisu fursadu. “konferensia ne’e la’os importante deit ba feto TL. Maibe, importante mós ba nasaun Timor-Leste nu’udar estadu.” dehan Milena Pires.

Konferensia ne’e ofisialmente loke husi Presidente Republika nu’udar espresaun importansia ne’ebé  estadu Timor tau ba kestaun. Preokupasaun ne’ebé estadu TL iha, atu prevene trafiku umanu hasoru feto husi liur mai laran. Maibe, preokupasaun boot liu mak ema bele halo trafiku ba feto Timor, liu-liu husi rai laran ba liur, tan ne’e tenke tau atensaun.

Konferensia ne’e rasik mós konvida PM ne’ebé sei delega Vise PM atu koalia kona ba politika governu nian hodi  hare kestaun ne’e. Tanba,  preokupasaun trafiku umanu ba feto presiza entidade hotu tenke tau atensaun.

Tuir Milena, benefisiu husi konferensia ne’e mak publiku, liu-liu feto sira bele komprende di’ak liu tan ba trafiku umanu, komprensaun ne’e ninia objetivu  importante mak ema hotu bele hatene katak asuntu ne’e perigu no mai para ita hotu prevene feto maluk ne’ebé hetan trafiku ba liur.

Iha biban ida ne’e espera katak, ukun nain sira liu-liu membru Parlamentu bele propoin Lei ida hodi tau iha ajenda Konsellu Ministru kona ba trafiku uman “ ami hein katak Lei ne’e bele adopta lalais ba polisia, prokurador no ba sistema justisa tomak atu bele uza Lei ne’e ba akuzasaun asegura no kastigu ba ema ne’ebé halo trafiku umanu hasoru feto.” tenik Milena.

Milena hatutan, aliende iha komprensaun diak kona ba saida mak hakerek ona iha kodigu penal Lei Internasional no tratadus Internasional, bele hala’o mós protesaun ba feto sira ne’ebé hetan trafiku umanu no bele hala’o akuzasaun ba sira ne’ebé urbanu ba trafiku umanu.

Reprezentante feto Timor iha CE DAW espera katak, konferensia Internasional ne’e bele hetan rezultadu mediatu, ho sensibilizasaun no bele foti koinesementu kona ba kestaun ne’e hodi hametin liu tan mekanismu prevene kuandu akontese buat ruma. Aleinde ne’e, presiza fó sensaun ba ema sira ne’ebé hala’o trafiku umanu, espesifikamente trafiku ba feto ne’ebé iha ligasaun ba explorasaun seksual.

Asuntu seluk ne’ebé diskuti iha konferensia ida ne’e mak explorasaun prostitusaun. Tanba, situasaun ne’e la’os akontese de’it iha Timor. Maibe, kuaze akontese mós iha fatin seluk ne’ebé ema bolu ho naran seksu komersial.

 

Seksu komersial mak sistema  prostituisaun  ne’ebe akontese explorasaun seksual ba feto. “ami sei diskute mós kona asuntu ne’e, hodi bele hetan mekanismu atu kontra  tarfiku umanu  espesifikamente ita bele komesa sobu abut ne’ebé hatudu dalan ba trafiku feto.” 

Koalia espesifikamente ba trafiku umanu ou trafiku feto akontese tanba la iha oportunidade atu hetan servisu no ema moris iha lina pobreza nia okos.(**)