MAP Tenke Responsabiliza Kazu Fa’an Trator

Maioria tratores ne'ebe fahe ba agrikutores sira
 iha kondisaun aat, tranfere ona ba ema seluk maibe dala ruma
 parte kompetente iha terenu seidauk iha lista 

Tempo Semanal - Dili 13/12/2012 

ATU responde situasaun agrikultor iha rai laran, Governu liu husi Ministeriu Agrikultor Peska (MAP) kria politika ida hodi fahe trator ba agrikultor sira. Politika ida ne’e hahú implementa iha Governasaun Aliansa Maioria Parlamentar (AMP) nia ukun. Tanba, Governu hakarak atu dezenvolve setor agrikultor.

Klaru katak, Governu iha hanoin di’ak atu dezenvolve setor agrikultor. Maibe, iha prosesu ida ne’e governu rasik menus kontrolu. Situasaun ne’e halo trator barak mak at. Tanba, la iha manutensaun no pior liu tan ema balun komesa fa’an fali ona trator ne’ebé governu fahe ba sira.

Relasiona ho situasaun ne’e, membru deputadu husi Bankada Fretilin iha uma fukun Parlamentu Nasional husu responsabilidade Governu, liu-liu Ministeriu Agrikultor kona ba kazu fa’an hand trator ne’ebé akontese iha Suku Raimea, Sub-Distritu Zumalai Distritu Covalima. 

“Kestaun ne’e akontese tanba Ministeriu Agrikultora fahe trator mais la prepara kondisaun. Kondisaun rua mak Governu tenke prepara. Ezemplu, kondisaun rekursu umanus ho kondisaun rekursus materias, atu nune’e ema bele uza hodi hala’o sustentabilidade ba ninia serbisu.” dehan Deputadu Bankada Fretilin, Joaquim dos Santos.

Tuir Joaquim, to’o mandatu AMP remata Governu nunka hala’o buat rua ne’e. Ne’e duni, ninia impaktu mak ida ne’e. “Se ita hala’o kompilasaun ba kazu ida ne’e, ‘penyebab utama’ mak Ministru Agrikultor hodi halo ema fa’an estadu ninia sasan.”

Karik presiza fó sansaun ba pesoal ne’ebe fa’an trator ne’e. Maibe, deputadu husi partidu istoriku ne’ebe daudauk ne’e sai hanesan opozisaun iha PN responde, depende ba regras ne’ebé uluk sira fó. Iha obrigasoins ou lae..? se Ministeriu la fó obrigasaun entaun sei la hetan sansaun. Maibe, se Ministeriu fó obrigasoins mak ema sira halo, entaun governu tenke foti desizaun tuir termu kriteriu ne’ebé iha bainhira atu entrega sasan.

“ ida ne’e krime tanba governu fahe sasan ba sira atu uza hodi dezenvolve sira nia moris, la’os atu fa’an no ida ne’e responsabilidade Governu nian.” tenik Joaquim.

Nune’e mós, deputadu Adriano João husi bankada Partidu Demokratiku (PD) hateten, objetivu Governu fahe trator ba grupu agrikultor atu uza hodi hala’o serbisu agrikultor nian, la’os atu fa’an. Ne’e duni, ba grupu ou pesoal ne’ebé fa’an fali trator nia tenke responsabiliza tanba Ministeriu Agrikultor nunka aturiza ema hodi fa’an trator.

“Ministeriu Agrikultura nunka fó orientasaun ba grupu ou agrikultor ruma atu fa’an trator se bainhira la iha osan. Tan ne’e, ami sei hato’o ba Ministeriu Agrikultura hodi bele hala’o investigasaun, tanba hand trator ne’e la’os fahe ba ema ida de’it ou partidu A ka partidu B mais entrega ba grupu.” esklarese deputadu ne’e.

Objetivu Governu ajuda trator ba grupu agrikultor atu uza hodi fasilita serbisu agrikultor nian. Trator ne’e fahe ba grupu la’os ba ema ida no tuir informasaun kada grupu kuaze iha ema na’in 10 to’o 15. Ne’e duni, se iha duni xefe grupu ruma ou pesoal ruma mak nakar hodi fa’an fali trator entaun nia tenke responsabiliza kestaun ida ne’e.

 “problema ne’e grupu ida-idak iha ninia hand trator, ne’e duni defisil ba dirasaun agrikultura atu kontrola. Dala ruma mós ema sira ne’e fa’an trator sein fó koinesimentu ba Ministeriu Agrikultura.” tenik membru komisaun D ne’e.

Relasiona ho informasaun hirak ne’e deputadu refere hateten, sira sei fó hatene ba Ministeriu Agrikultura atu tun ba baze hodi halo investigasaun ba problema ida ne’e. Teknikamente atu fó sansaun ba pesoal ne’ebé fa’an trator ne’e kabe ba Ministeriu Agrikultura.

VICE PM Husu AND Black Lista Kompania La Iha Kualidade

Tempo Semanal – Dili, 15/11/2012

Fernando Lasama de Araujo hateten lia fuan hirak ne’e iha centru Konvensaun Dili wainhira hola parte iha seminariu loron ida ne’ebe organiza husi Ministeriu petroliu ninian.

Eis Presidenti Parlamentu Nasional dehan kompania sira ne’ebe halo dalan iha distritu Likuica la ho kualidade nune’e nia husu hatama ba lista negra hodi labele hetan tan projeitu husi estadu nasaun ne’e.

“Ha’u la’os la Valoriza ita nia emprezariu local sira maibe halo servisu la iha kapacidade, la tuir dezeniu labele foo tan projeitu ba sira,” Fernando Lasama de Araujo deklara.

Vice Primeiru Ministru iha Kinto Governu bloku koligasaun partidu tolu ne’e ezije responsabilidade emprezariu sira ninian ba ezekusaun projeitu estadu ninian tuir padraun mak estabelece ona.

“Se la responsabiliza, haruka sira ba halo fali to’os k aba fa’an kios de’it no lalika fo tan projeitu nba sira.

Nia realsa liu tan katak, “ha’u husu ba ADN atu haree didiak kompania ne’ebe halo projeitu la iha kualidade tenke black list tiha sira.”

Kondisaun dalan iha nasaun ne’e sai hanesan problema bo’ot maske osan barak salin ona mos seidauk hetan roman ba perguntas ne’e.

Lasama ninia observasaun kona ba kondisaun liuron ne'ebe liga Ainaro ho suai ne'e hanesan konfirmasaun ba populasaun sira nia preokupasaun ho dalan ne'ebe kuak husi karuk no los hodi empata movimentu transporte iha fatin ne'eba.

“Ha’u hanoin sa ida maka vice PM ko’alia ne’e loos tan ba dalan ida entre suai ho Ainaro nune’e mos ba Bobonaro ba suai ne’e aat liu sai maka ami suai oan imajina. Tan ba iha tempu Indonesia Suai ba Ainaro dalan ne’e di’ak liu ona distritu sira selu-seluk nune’e tarde liu oras ida ho balun maibe agora ita halai kareta tenke neineik hodi ses husi kuak ida ba kuak seluk,” dehan Salvador S. M. Soares joven ida husi suai ba Jornal ne’e.

Populasaun ne’e dehan katak kondisaun dalan ne’ebe at ne’e empatatebes dezenvolvimentu ekonomia husi Rai suai tan ba transporte barak lakohi ho risku tula sasan mai Dili tan ba kareta nain tauk kareta aat.

Estudante Barak Sei Tuur Iha Rai

TEMPO SEMANAL - DILI, 10/11/2012

TINAN barak ona Estudante husi eskola Primaria Belako Suku Rai Mea,Sub-Distritu Zumalai Distritu Covalima la iha kondisaun di’ak. Tanba, besik tinan lima ona futuru jerasaun Timor-Leste ne’ebé estuda iha eskola refere tuur de’it iha rai. Pior liu tan meza no kadeira ba mestri sira la iha.

Imajen eskola sekundaria ida iha
Bekora mak hanesan nee (Foto TS special)

Situasaun hanesan ne’e kuaze akontese iha fatin barak, inklui eskola balun iha kapital nasaun Timor-Leste, liu-liu eskola sira iha area rurais. Realidade ida ne’e akontese daudauk ba eskola primaria Belako Distritu Kovalima, tanba to’o ohin loron eskola refere la iha fasilidade ne’ebe sufesente, hanesan kadeira no meza. La’os ne’e de’it, eskola refere ninia kondisaun aula mós la sufesente ona atu hala’o prosesu aprendizajen iha laran. Tanba, kalen balun komesa kuak, plafon dodok hotu ona, la iha janela no odamatan.

“tinan lima ona ha’u nia estudante sira sei tuur de’it iha rai hodi simu meteria husi mestri sira. Tanba, la iha kadeira no meza. Nune’e mós, aula ne’ebe mak estudante sira uza la iha kondisaun di’ak , kadeira no meza ba mestri sira mós la iha, ne’e duni iha oras aula nian mestri sira hamrik de’it mak hanorin” dehan Diretor Eskola Primaria Belako, Armindo Amaral ba Jornal Tempo Semanal iha ninia hela fatin.

Tuir nia, problema menus fasilidade la’os akontese de’it iha sira nia eskola fatin. Maibe, problema hanesan ne’e akontese mós ba eskola Primaria, Pre-Sekundaria no eskola Sekundaria balun iha Distritu Kovalima.

Ho laran triste ulun boot eskola primaria Belako esklarese katak, kestaun hirak ne’e sira hato’o dala barak ona ba Departamentu Edukasaun Distritu  Kovalima. Maibe, ate agora seidauk hetan resposta ruma. “problema ne’ebe ha’u estudante sira enfrenta ha’u sempre hato’o bebeik ba diretor Edukasaun Distritu Kovalima, maibe sira dehan hein deit no to’o ohin loron seidauk iha mudansa” tenik Diretor ne’e hodi taka ninia liafuan.

Tuir Carlito Magno, nu’udar estudante nia sente triste ho situasaun ida ne’e, maibe tanba hakarak atu hetan matenek entaun obrigasaun ba sira tenke simu realidade ne’ebe iha hodi tuur  de’it iha rai para simu materia husi mestri sira.

Estudante ne’e mós rekoinese katak, ambiente eskola ne’e la favoravel ba sira atu estuda ho diak.  Ne’e duni, sira husu ba Governu espesialmente ba Ministeriu Edukasaun tau konsiderasaun  ba problema ne’ebe mak oras ne’e daudauk sira hasoru, liu-liu oinsa bele fasilita kadeira, meza no hadia lalais kondisaun eskola ne’ebe at.

“Ami hakarak husu ba Menistriu Edukasaun atu hadia eskola hirak ne’ebe aat, hodi nune’e ba jerasaun tuir mai labele tan hasoru problema hanesan ne’e.” estudante ne’e suzere.

Nune’e mós, Manuel Lopes aman husi estudante hateten, kada tinan Estadu aprova osamento ba Menisteriu Edukasaun iha ou lae..? Tanba escola ida ne’e harii besik tinan lima ona, mais estudante sira nafatin tuur iha rai hodi tuir prosesu aprendizajen.

Nu’udar aman ne’ebe iha responsabilidade moral hodi fó eskola ba ninia oan, Manuel Lopes kestiona katak, tanbasá governu kria tia politika kona ba eduasaun gratuita maibe la iha kualidade? .

Iha parte seluk, Xefe Suku, Rai Mea Jorge Lopes hateten” escola ida ne’e liman rohan Indonesia nian no iha tempu ukun an kontinua loke fila fali ba povu nia oan sira atu sira bele buka aprende iha escola ida ne’e.

Klaru katak, kondisaun eskola ne’e agora daudauk ladiak ona, kalen sira dook hotu, lai sira monu hotu ona, janela no odamatan la iha. maibe, husi parte Governu liu-liu Ministeriu ne’ebe kompotente seidauk mai hare. Ne’e duni, halo povu nia oan sira tenke tuur nafatin iha rai.

“dala barak hau mos ha’u hato’o ba nai ulun sira kona ba kondisaun escola ida ne’e maibe nunka iha resposta” dehan Xefe Suku ne’e hodi hateten, la’o deit escola ida ne’e mak aat maibe situasaun hanesan ne’e akontese mos iha fatin balun.

Liu husi biban ida ne’e, ulun boot Suku Rai Mea  hakarak husu ba kintu guvernu liu husi Menistru Edukasaun foun bele rezolve problema ida ne’e. (**)