Orsamentu Jeral Estadu 2012 ha’belit liu tan Malisan Rekursu ba Timor-Leste

Husi La’o Hamutuk;

*Institutu Timor-Leste ba Monitorizasaun no Analiza Desenvolvimentu

Dadauk ne’e, Governu aprezenta proposta Orsamentu Jeral Estadu 2012 ba Parlamentu Nasional atu aprova hodi gasta durante tinan eleisaun oin mai. Husi ne’e, Governu propoin atu gasta biliaun $1.76 durante 2012, ka aumenta 35% kompara ho 2011. Husi biliaun $1.76 ne’e, biliaun $1.59 sei mai husi Fundu Petroleu. La’o Hamutuk hare katak proposta orsamentu estadu ne’e bele aumenta pobreza ba Timor-Leste iha futuru. Nune’e, iha artigu ne’e, ami sei diskute asuntu sira iha relasaun ho problea sosio-ekonomiku ne’e.

Juvinal Inasio husi Lao Hamutuk hasai
foto ho ninia letratu Saudozu Konis Santana

Timor-Leste no “Malisan Rekursu”

Malisan Rekursu nudar fenomena ida ne’ebe dala barak akontese ba nasaun sira ne’ebe nia ekonomia depende deit ba eksportasaun rekursu naun-renovaveis, hanesan mina-rai, gas, diamanta, osan mean no seluk tan. Kauza  boot husi Malisan ne’e mak, bainhira nasaun sira ne’e labele uza nia riku-soin sira ne’e ba nia povo nia diak, maibe kria fali problema sosial, ekonomia, politika no seluk tan, hanesan pobreza aumenta, korupsaun, funu, ditadura, inflasaun no seluk tan. Nune’e mos, reseitas husi rekursu naun-renovaveis sira ne’e la serteza, tun sae, no rekursu ne’e uza dala ida deit.

Ba kazu Timor-Leste, alokasaun Orsamental Estadu tin-tinan desde 2008 to ohin depende maka’as ba reseitas petroleu, no husik tiha seitor importante sira, hanesan agrikultura, turismu, no negosiu kiik, edukasaun no saude, hodi justifika katak Malisan Rekursu ne’e eziste ona.  Iha Maiu 2011, baihira  UNDP lansa sira nia Relatóriu Dezenvolvimentu Umanu Nasional , La’o Hamutuk hakerek “Malisan rekursu iha ne’e tiha ona, hatudu nia-an iha sintoma oi-oin, inklui inflasaun (Moras Holanda), depende maka’as ba importasaun, haluha tiha seitor naun-petróleu no fontes rendimentu seluk, iha gastus públiku ne’ebé la efektivu, rumoris kredivel kona ba korupsaun no falha atu halo planu ba tempu naruk.”

Malisan ne’e laos husi Maromak ka forsa supranatural ruma, maibe nudar konsekuensia husi politika ne’ebe hanoin fasil ba situasaun politika no ekonomia rai laran.  Problema sira ne’e bele resolve deit bainhira ho planu ba tempu naruk, iha mekanismu kontrolu no fiskalizasaun ne’ebé di’ak, no halo analiza ne’ebé prudente liu ho determinasaun ne’ebe kuidadu, ho perspetiva no koñesimentu atu tau liu interese jerasaun ohin loron no futuru duke interese politika tempu badak.

Infelizmente, proposta orsamentu estadu 2012 seidauk rekonhese dezafiu sira ne’e, no ami fiar katak ida ne’e sei aumenta tan Malisan Rekursu, belit tiha ba ita nia sosiedade ho maka’as no luan ne’ebé halo malisan ne’e susar liu tan atu halakon.

Inflasaun “Moras Holanda” sintoma husi Malisan Rekursu

Konsekuensia boot husi malisan rekursu mak inflasaun. Tuir relatoriu Diresaun Nasional Estatistika RDTL nian iha Agustu 2011 kona-ba  Consumer Price Index ba iha Rejiaun Dili fo sai katak inflasaun annual  agora iha 13.1%. Governu hateten katak inflasaun sira ne’e akontese basa influensia husi fatores eksternal, hanesan presu sasan iha merkadu internasional no folin dolar Estadus Unidus nian mak tun, maibe ne’e nudar parte balun deit. 

Elementu prinsipal husi inflasaun sira ne’e mak ita nia politika fiskal no produtividade domestiku ne’ebé fraku. Ita nia ekonomia lokal seidauk iha kapasidade hodi absorve alokasaun orsamentu estadu ne’ebe boot tin-tinan, no osan sira ne’ebe mai husi ONU no doadores,  basa sirkulasaun osan boot liu fali ita nia produtividade ekonomia lokal, nune’e mayor parte husi  Orsamentu Estadu tin-tinan ne’e tenke gasta ba importasaun sasan husi rai-liur, nune’e hodi dudu presu sasan ba nesesidade baziku iha rai laran sai karun liu tan. Iha tinan kotuk deit balansiu komersiu Timor-Leste nian hatudu katak ita gasta osan barak liu ba importasaun sasan husi rai-liur duke hetan osan husi eksportasaun. Diresaun Nasional Estatistika fo sai katak iha 2010, ita gasta tokon $289 ba importasaun no hetan deit tokon $17 husi eksportasaun, mayor parte osan sira ne’e mai husi fan kafe.

Ami hare katak, Orsamentu 2012 la kria medida efektivu atu aumenta produtividade domestiku, maibé sei aumenta osan nia sirkulasaun iha merkadu, hodi aumenta tan inflasaun, iha deit 1% husi orsamentu estadu ne’e mak gasta ba seitor agrikultura, ne’ebe mayoria povo sira ne’e moris ba. Povo kiak sira sei sofre liu, liu-liu sira ne’ebe mak moris ho rendimentu ki’ik liu ka laiha servisu permanente, tamba labele sosa sasan nesesidade baziku ba sira nia familia. Inflasaun hamenus kapasidade povo kiak sira atu sosa, nune’e sei aumenta, haluan no halo kle’an tan pobreza iha Timór-Leste. Risku seluk husi inflasaun ne’ebe as mak sei la fo korajem ba ema atu investe iha Timór-Leste, tamba kustu ba traballadores sira mos sei aumenta.

2012 kontinua haluha realidade, gasta nafatin la sustentavel.

Ita nia rekursu petroleu ne’e limitadu teb-tebes kompara ho nasaun sira seluk hanesan Indonezia, Brunei, Australia ka nasaun sira iha Mediu-Oriente. Ita nia kampu minarai, Bayu-Undan, ne’ebe durante tinan hirak ne’e finansia ita nia aktividade estadu no ekonomia rai-laran, sei maran iha 2024, Kampu Kitan ne’ebe foin fo produsaun iha fulan balu liu ba sei maran iha tinan ne’en oin mai. Rezerva husi kampu Kitan ne’e, maizumenus 1% kompara ho Bayu Undan no karik Greater Sunrise ne’e dezenvolve, kampu ne’e sei maran tiha molok 2051, Kampu Kitan no Greater Sunrise sei fo rendimentu menus kompara ho total rendimentu Bayu-Undan.

Tamba ne’e, Lei Fundu Petroleu antisipa hodi tau provizaun katak, labele foti osan liu rendimentu sustentavel bainhira Governu la fo esplikasaun deitalhadu kona-ba nia razaun hodi ba interese tempu naruk Timor-Leste nian, ho objetivu katak rendimentu petroleu ne’e bele benefisia jerasaun ohin loron no jerasaun futuru.

Maibe infelizmente, desde tinan 2008, Governu harahun tiha regras sira ne’e hanesan la vale tiha, hodi gasta osan barak husi riku-soin petroleu tin-tinan liu nivel sustentavel. Tinan 2012, nivel Rendimentu Sustentavel Estimativa (RSE) 3% husi Fundu Petroleu ne’ebe Governu estimatiza iha tokon $665. Maibe, orsamentu estadu ba tinan eleisaun ne’e kontinua atu gasta la tuir nivel rendimentu ne’e, hodi foti  7.2% (biliaun $1.59) husi Fundu Petroleu atu kompleta Orsamentu Estadu ba biliaun $1.76.  

Buat interesante seluk ne’ebe publiku no politika husi rai ida ne’e atu tau iha nia konsiderasaun mak, proposta orsamentu 2012 ne’e ilustra hela perigu ne’ebe sei akontese iha tinan balu oin mai. Ministériu Finansa halo hela projeksaun atu foti osan barak tan liu nivel rendimentu sustentavel husi Fundu Petróleu iha 2013 (7.3%) no 2014 (7.7%).

Durante 2014, Governu planeia atu foti tokon $180 liu fali osan husi rendimentu petróleu ne’ebé atu rai iha Fundu, karik ida ne’e mak la’o duni, bele marka ba pasu primeiru ba rohan husi fantasia petróleu Timór-Leste.

Ezemplu projetu bo-boot ne’ebe sei hadalan tan Malisan Rekursu

Ami hare planu ba projetu bo-boot sira iha tinan 2012 nudar sintoma husi nasaun sira ne’ebe mai husi politika atu gasta deit osan, duke halo investimentu ida ne’ebe ekonomiku atu benefisia povo. Iha artigu ida ne’e, ami la hakerek ho deitalladu kona-ba kada projetu ne’e, maibe ami sei fo imajem kona-ba iha ka lae benefisiu husi gastus sira ne’e? Hanesan tuir mai:

·       Projetu eletrisidade Oleo Pezadu

Tinan 2012, Governu hakarak atu gasta tokon $282 ba projetu eletrisidade oleo pezadu ne’ebe durante tinan hirak kotuk ne’e sai prioridade estadu. To’o ohin loron, tuir Portal Transparensia, tokon $443 mak Governu gasta tiha ba projetu ne’e, ne’ebe iha inisiu nia kustu iha deit tokon $390 deit. Karik sira gasta hotu alokasaun ba 2011, iha fin de tinan 2011 provavelmente sei gasta tokon $558. Total kustu tomak ba projeitu sei ba tokon $950 ka liu. Ami dúvida katak gastus boot ba projetu sira ne’e bele dada retornu ba estadu iha futuru, ami fiar katak kustu manutensaun, kombustivel inklui inflasaun iha futuru sei halo estadu atu gasta osan barak tan. Maske konsumidores barak mak sei bele selu, maibe osan sira ne’e la natoo atu fo fila gastus estadu nian ba kustu konstrusaun, inklui kustu operasaun nian.

Projetu Infraestrutura Petroleu Tasi Mane

Orsamentu Estadu 2012 sei aloka tokon $163 ba projetu infraestrutura petróleu kosta sul Tasi Mane, mayor parte husi alokasaun iha tinan ne’e, tokon $100, atu konstrui Supply Base iha Suai ba operasaun petróleu iha tasi laran, ne’ebé nia total kustu projetu iha orsamentu tokon $329 entre 2011 no 2014.

Maibe, ami nafatin dúvida ba retornu potensial husi “investimentu” ida ne’e, ne’ebe dala ruma sei laiha operasaun iha tasi laran atu fo fornesimentu husi Supply Base ne’e. Tamba Bayu-Undan sei fornese husi Australia to’o maran iha 2024, no Kitan-kampu ki’ik ne’ebé foin hahu produsaun-ne’ebé sei maran iha 2016. Dadauk ne’e, laiha kompañia petróleu ida mak planeia atu halo perfurasaun tan ba posu sira besik Tasi Timór besik Timor-Leste, maske konkursu iha tinan oin bele estimula interese foun. Nune’e, presiza iha analiza ba kustu no benefisiu ba prjetu ne’e molok aloka osan hodi nune’e gastus sira ne’e labele saugate deit, hodi fo retornu iha futuru.

·       Projetu Auto-Estrada Beacu-Suai

·        

iha fin de 2010, Governu aloka tokon ida ba kompania Indonezia, PT. Virama Karya atu halo estudu ba dezenhu projetu auto-estrada husi Suai ba Beacu. Ba tinan 2012 Governu aloka tokon $45 ba projetu ne’e. Tuir PT. Virama Karya, kustu total projetu ne’e iha biliaun $1.39, ho tokon $9.2/Km.

Proposta orsamentu 2012 envisiona deit maizumenus metade husi total kustu ne’e. Ami duvida katak projetu auto-estrada ida ne’e sei fo retornu .  Basa, ohin loron, kareta sira ne’ebe la’o iha rute ida ne’e menus kareta 100 kada loron ida.

·       La’o Hamutuk halo asumsaun ne’ebé optimistiku, katak maizumenus iha kareta 1,000 mak halai iha estrada ne’e kada loron. Entaun, kada kareta ida ne’ebe la’o durante auto-estrada ne’e tomak (iha “dua ruas”), sei hetan benefisiu husi subsidiu estadu $156. Ka karik ruas ida deit mak hari’i, Timór-Leste sei subsidia $91 ba kada kareta ida ne’ebé la’o ba estada ne’e tomak. Nune’e ita bele konsidera katak projetu ne’e sei benefisia deit ema riku sira ne’ebe mayoria iha kareta, ajensia estadu no kompania sira.Kompanha Investimentu Timor-Leste (CITL)

Orsamentu 2012 sei aloka tokon $200 nudar osan fini ba Kompañia Investimentu Timór-Leste (CITL)  ne’ebé foin estabelese iha fulan kotuk ho Dekretu-Lei 41/2011. Montante ne’e liu total alokasaun osan ba edukasaun, saúde, no ba Polisiatu haforsa lei no ordem. Governu hateten katak CITL sei “promove oportunidade investimentu dezenvolvimentu no kresimentu riku-soin nasional, lidera projeitu estratejiku importante ho impaktu komersial ne’ebé signifikante.  Governu ekspeta katak CITL ne’e hanesan ho Temasek Holding husi Singapura, Kompanha Investimentu domestiku ne’ebé nia nain husi governu, CITL sei tarjeita aliña seitor investimentu ho nesesidade no retornu no investimentu bazeia ho baze komersial ida ne’ebé maka’as atu aseleira dezenvolvimentu.

Tuir Orsamentu 2012, CITL iha planu atu halo kabela internet iha tasi okos hosi nasaun seluk hodi bele halo Timór-Leste bele “lidera mundial iha asesu internet”, hari uma andar as ba edifisiu, laos apartementu ba komunidade atu hela, hari’i sentru kompras ho kualidade as hodi bele oferese “presu ba kustu ki’ik liu iha rejiaun,” atu atrai turista hosi rai-liur atu sosa sasan iha ne’e.

Ami duvida ho planu CITL ida ne’e, basa la relevante ba Timor-Leste atu sai lider mundial ba asesu internet, hari uma andar sei benefisia deit kompania bo-boot sira, sei kua tiha merkadu komersial real estate, hodi fo subsidiu ba kompañia rai-liur no entidade governu, iha parte seluk hamenus tiha atu atrai  investimentu real estate husi seitor privadu, no planu atu fan sasan ho presu baratu liu iha rejiaun ida ne’e, sei lori Timor-Leste atu lakon tan osan, no fo lukru boot ba ema ka kompania ne’ebe simu ka jere ‘investimentu” ne’e. Oinsa ita bele importa sasan ho presu karun depois fan ho presu baratu hanesan investimentu? Aleinde ne’e, ami konsidera katak projeitu sira hanesan ne’e hatun tiha dezenvolvimentu seitor privadu. Ne’e sintoma husi Malisan Rekursu no bele hamosu korupsaun, kolusaun no nepotismu hanesan iha temou Suharto iha Indonezia.

Projeitu sira hanesan ne’e hatun tiha dezenvolvimentu seitor privadu. Maske investimentu públiku ne’e esensial ba nasaun sira hanesan Timór-Leste, Governu tenke finansia liu ho urjente ba seitorimportante sira ne’ebé benefisia ita nia povo barak, hanesan edukasaun, saúde, agrikultura, ekoturismu, be’e no saneamentu. Aumenta tan, projetu CITL la refleta nesesidade husi mayoria Timóroan ne’ebé luta atu tau hahan ida iha meja leten. Estudantes sira presiza kadeira, livru, biblioteka no mestre sira molok sira bele hetan vantajem optiku internet nian, no povo presiza hahan saudavel no be’e mos molok sira bele kompras iha mall luxu.

Deve sei halo Malisan Rekursu ne’e belit liu ba ita nia ekonomia

Orsamentu 2012 husu Parlamentu atu aprova gastus tokon $33 ne’ebé impresta husi rai-liur, ba drainaje no saneamentu iha Dili, no ba estrada entre Dili, Liquica, Ermera, Manatuto, Natarbora no Baucau. Ne’e ba primeira-vez iha Timor-Leste nia istoria atu halo imprestimu. No iha planu atu halo imprestimus tan liu tokon $475 iha tinan 2012 to’o 2016.

Maske iha planu ba deve, livru orsamentu 2012 la fo informasaun sufisiente kona-ba imprestimus ne’e. Governu hanoin atu deve tamba funan kiik, maibe deve la’os deit kona-ba gastus, maibé kona-ba atu selu fila fali tusan. Maske ho “funan ki’ik” maibe presiza atu selu fila fali osan inan.

Molok halo deve, ita presiza aprende esperiensia nasaun barak ne’ebe mak ikus mai monu ba malisan rekursu, bainhira uza sira nia rikeza nudar garantia ba imprestimus, no uza osan imprestimus ne’e ho ladiak, dalaruma halo imprestimus ida ne’ebe boot teb-tebes maske sira laiha razaun atu halo imprestimus. Nasaun sira ne’ebe iha esperiensia at husi imprestmus mak hanesan Indonezia, Nigeria, Bolivia, Arjentina, Filipina no nasaun sira seluk tan.

Ita tenke konsiente katak, kreditor sira hatene ona petróleu no gas mak úniku Timór-Leste nia riku-soin ne’ebé bele fasil atu konverte ba osan, no ida ne’e mak halo ita hodi merese halo kreditu tuir sira nia hare. Maibe, bainhira iha tinan 10 oin-mai, no Bayu-Undan besik atu maran, ita nia jerasaun futuru sei luta atu selu fali funan no prinsipal deve husi rendimentu domestiku ne’ebé la serteja, iha klima ekonomia internasional ne’ebé la bele halo prediksaun. Iha faze ne’e, ita labele espekta katak rendimentu naun-petróleu sei bele selu tusan, tamba ne’e Timór-Leste tenke hanoin molok ita haksoit. Deve ohin loron sei hahusar ita atu fokit sai malisan rekursu ne’ebe belit tiha iha ita nia nasaun.

Konkluzaun

Nune’e ba lian ikus, karik ita investe ba iha seitor agrikultura no dezenvolvimentu umanu hanesan edukasaun no saude, no karik ita dezenvolve negosiu kiik sira inklui fabrika kiik ba prosesamentu agrikultura nune’e banhira Bayu Undan maran tiha iha tinan sanulu oin mai, buat sira ne’e bele suporta ita nia ekonomia estadu no povo. Maibe karik ita la hahuu ohin loron, no nafatin tuir politika ne’ebe hatuur iha proposta orsamentu estadu 2012 ne’e, ita nia oan sira sei hasoru difikuldade iha futuru. Make ne’e deit. Obrigado barak.

*Karik hakarak atu hatene liu informasaun sira ne’e, bele vizita www.laohamutuk.org, ka kontaktu juvinal@laohamutuk.org, +670 332-1040.

Exclusive: President Jose Ramos Horta Meets Wooside & Lao Hamutuk's Charlie Scheiner on Greater Sunrise/Woodside

Horta-Mari Loke Odamatan ba Woodside Xanana ho Povu Taka

Kupa: Prezidente Horta Ho Mari Sai Papagaiu Woodside
Iha loron 07/05 delegasaun Woodside ne’ebe lidera husi Don Voelte mai hasoru malu ho Prezidente da Republika Demokratika Timor Leste, Jose Ramos Horta no Sekretariu Jeral Partidu Fretilin Dr. Mari alkatiri. Iha fatin Primeiru Ministru RDTL lakohi atu hasoru malu ho delegasaun ne’e inklui rejeita proposta enkontru ne’ebe husu husi Ministru Negosiu Estranjeiru Australia ne’ebe sei hala’o iha Aileu loron 14/05/2010 tan ba diskorda ho obsaun kadoras Greater Sunrise. Iha semana ruma liu ba Prezidente da Republika foo sai ona ninia sujeztaun atu dezenvolvimentu greater sunrise uza FLNG maibe IV Governu mantein nafatin Kadoras ne’e atu dada mai Timor Leste.

Prezidente da Republika hasoru malu ho Ulun boot Woodside iha (07/05) tuku 12:00 OTL. “Ha’u atu enkontru ho ema husi Woodside agora,” dehan Horta Minutu ruma antes delegasaun Woodside too iha palasiu Prezidente.

Maibe antes ne’e PR dehan ona ninia diponibilidade atu ko’alia ho Woodside. “Ha’u Prontu no oviamente sei kontente liu tan atu simu vizita husi Woodside nia CEO, Sr. Don Voelte no ninia ekipa. Nune’e ha’u bele rona direitamene sira nia argumentu kona ba vantajen sira nia desizaun hodi obta sistema Floating LNG iha prosesu gas iha area Greater Sunrise, duke kadoras ida ba Darwin ka mai Timor Leste,” dehan Horta.

“Ha’u la iha opiniaun firmeza kona ba asuntu ida ne’e maibe ne’e hatudu hanesan obsaun kompromi ida. Maibe kompromi ida ne’e tenke bazea ba estudu tekniku no komersial nian. Sasan sira ne’e labele bazea ba lina kompromi politika nian. Buat ne’e tekniku no ne’e mos kona ba komersial.”

Horta mos ladun kontente ho pozisaun Governu ninian ho la aceita Woodside ninia anunsiu kona ba uza Floating LNG iha dezenvolvimentu Greater Sunrise. “Totalmente governu la konsulta ho ha’u kona ba rejeksaun ba Woodside ho ninia konsorsiu nia proposta investimentu atu harii Floating LNG. Nune’e ha’u preokupa ho ita nia parte foti pozisaun ruma hanesan fali buat ne’e isu politika ida. Buat ne’e ekonomia, buat ne’e komersial, financial no buat ne’e teknikal nune’e la iha buat ida ho soverania no independensia,” PR dehan.

Iha enkontru ne’eba Prezidente da Republika mos konvida atu membru konsellu do Estadu mos partisipa maibe husi membru nain sanulu 13 Konsellu ne’e partisipa de’it nain haat hodi rona esplikasaun husi Woodside. Woodside halo aprezentasaun ninia planu liu husi power point no simu perguntas balun Xefe do Estadu.

“Ne’e enkontru di’ak tebes no ami apresia tebes ho Prezidente ninia tempu no ninia perguntas no opiniaun mesak diak,” Ulun boot woodside dehan ba Jornalista sira hafoin de aprezentasaun.

Antes enkontru ho Woodside ba Jornalista sira PR hatudu ninia preokupasaun kona ba manifestasaun hasoru Xefe boot kompania Woodside ho ninia sosiu sira iha loron kinta tuku neen iha aeroportu nicolao Lobato.Joven sira ne’e lori espandux lubun ruma no iha espanduk ida foo lembra fali Woodside ba kazu ne’ebe mosu iha nasaun Mauritania, “Timor Leste la’os Mauritania.” Lia fuan ne’e halo oin mean ba kompania Woodside no Demo ne’e konsege empata minutu balun deslokasaun delegasaun Woodside mai dili laran hodi enkontru ho Prezidente Jose Ramos Horta ho sekretariu Jeral partidu Fretilin Dr. Mari Alkatiri. “Buat pipeline ne’e la’os resolve ho manifestasaun. Ita bele halo manifestasaun oioin maibe desizaun mai husi Dialogu, negosiasaun husi ita nia governu ho investores sira. Tan ba buat ne’e investor sira maka tau osan iha ne’eba nune’e ita tenke rona sira nia estudu. Iha mundu ne’e ha’u nunka rona kompania mina atu dada pipeline ba iha fatin ne’e ka ne’eba sira halo tan ba manifestasaun,” dehan Horta ho hamnasa sinista.

Eis diplomata ulun Timor Leste nian ne’e sei hatudu ninia pragmatizmu hodi afavor ba proposta husi Woodside. .

“Ha’u hakarak pipeline ne’e mai maibe ha’u mos pronto atu simu obsaun seluk, se ha’u haree ke obsaun be dada pipeline mai Timor ne’e teknikamente perigozu ba ita rasik, ba meu ambiente, no se ita haree karung demais tan ba prosesu ne’e karun tebetebes,” relata Horta.

Xefe Estadu lamenta nafatin katak nia seidauk simu estudu ruma husi parte Governu Timor Leste hodi foo roman ba nia atu defende pozisaun TL ninian iha kadoras Sunrise. Nune’e Ulun Boot nasaun ne’e dehan, “Ita nia governu mos tenke aprezenta ho Prezidente da Republika. Para se ha’u atu defende ne’e iha Australia, defende dialogu ho investor sira ha’u tenke iha dadus. Governu mos tenke iha dadus loloos. Governu labele hateten deit, ami mehi ami hakarak pipeline ne’e mai Timor.”

Rui castro hateten, “la devia Prezidente hasoru malu ho kompania ne’ebe la prudente hanesan woodside no kompania ne’e la respeitu produtu nia nain, loloos ita la presiza tan atu ko’alia ho nia.”

Emprezariu nasional ne’e expresa ninia lamentasoens ba hahalok pragmatizmu Prezidente da Republika ne’ebe hahu haluha ema ki’ak hodi hakuak kompania Woodside.“Xefe estadu dehan nia haree ba aspektu tekniku no komersial nia konsidera atu simu namlele iha tasi leten. Opiniaun ne’ebe hasai husi Xefe Estadu ne’e la refleta aspirasaun maioria povu timor leste ne’ebe hakarak greater Sunrise ne’e dada mai timor. Loloos hanesan Xefe de Estadu labele foo dalan uitoan mos..uitoan mos…. ba WoodSide para dehan Xefe Estadu ne’e sei iha posibilidade para ita atu ko’alia.,” dehan Rui.

“Ha’u kontesta Prezidente da Republika ne’ebe iha kampania dehan ha’u prezidente ba ema ki’ak enatun nia mos tenke hahalok hanesan ne’e mos la’os foo fali sinal apoiu ba kompania ida.”

“Se Greater Sunrise konsege dada mai Timor maka sei foo servisu balun ba ema Timor oan sira hanesan bele hamoos rai, seguransa, fase bikan ka fase roupa no sei iha buat barak tan. Ne’e pelumenus aumenta rendimentu ba ema ki’ak balun.”

“Tan ba ne’e maka ha’u foo apoiu mill pursentu ba komandante Kay Rala Xanana Gusmao ho ninia governu no mos husu apoiu ba lideransa Timor oan hotu-hotu par abele mantein pozisaun hodi hateten ba Australia katak…Mina ne’e tenke dada mai Timor. Se Australia ho Woodside lakohi para tiha, husik ba futuru. Tan ba Timor Ne’e la’os jajahan Australia nian. Timor ne’e la’os Australia ho Woodside nia oan. Timor ne’e nasaun ida.”

Rui mos deskonfia ekipa ne’ebe ba halo negosiasaun ba Greater Sunrise hodi dehan, “ha’u hanoin kompania ne’e la’os mesak maibe iha interese mos husi nasaun sira ne’ebe iha interese ba mina ho sira hetan mos apoiu husi Timor oan balun ne’ebe dala ruma sai hanesan oportunista politika tan ba ne’e maka sira nafatin barani matein sira nia hakarak ba Australia ka hakarak iha tasi leten maibe sira nunka ko’alia hakarak mai Timor. Agora daudaun ha’u kwatir liu ba Timor oan sira ne’ebe kaer pasaporte rua hanesan pasaporte Australia ho Pasaporte Timor mak reprezeta timor sai negosiador. Sira iha interese dubla tan ba iha parte ida sira hakarak defende interese Timor no iha parte seluk sira mos lakohi lakon sira nia cidadania Australia.”

“Buat ne’ebe importante maka Timor oan tenke halo dialogu ba malu para ko’alia ba ema bainaka ne’e ho lia fuan ida de’it. Labele Prezidente ko’alia oin ida, Pm ida, Prezidente Parlamentu seluk no Sekretariu Jeral fretilin ida. Ne’e maka ladun diak. Kuandu ita Timor oan hotu hakarak pipa Greater Sunrise tenke mai TL maibe ita ko’alia la hanesan ne’e ita foo dalan ba inimgu atu bele haforsa sira nia pozisaun. La buat ida hanesan sa ida maka eis PM dehan tenke dialogu labele taka odamatan maibe kadoras maka tenke mai Timor Leste.”

Iha Parte seluk Jose Gusmao, eis Xefe Gabinete iha Primeiru Ministru Estanislao da Silva ninia tempu lamenta ho lala’ok prezidente da Republika ninian.
“Sementara Primeiru Ministru halo kampania atu dada pipeline mai Timor nia sai tiha fali opozisaun ba PM. Sementara Povu iha baze ne’eba ezije ba Primeiru ministru atu dada buat ne’e mai. Maibe Prezidente halo ninian keta-ketak fali.”


Nia hanoin katak, “Prezidente rona liu ema husi liur duke rona povu iha rai laran ne’e nia lian. Uluk ne’e ita ko’alia nia rona no nia halo maibe agora ne’e lae ona.”

“Ha’u hakarak pipeline mai Timor 100 pursentu. La iha kompromi tan.”

Jose mos deskonfia atuasaun Prezidente da Republika ninian ne’e tauk Australia nia presaun. “Keta halo tauk atu sai hanesan Alaktiri, loron ruma ema mai demo be Primeiru Ministru Australia telephone mai haruka tun husi kargu.”

Nia dehan atetude Prezidente nian ne’e kontra prosedimentu normal estadu ninian no, “se ola-ola ita hakarak buka oin hatudu katak ita nia ne’e ema ne’e kompromistis maibe haluha tiha povu nia tuntutan.”

Iha parte seluk Gastao alias Tigre husi Remexio ne’e mos kestiona PR ninia enkontru ho Woodside ne’e. “Prezidente da Republika tenke hatudu pozisaun hanesan Xefe estadu. Tan ba kuandu Governu hakarak atu dada pipa mai nia labele halo kontradiz fali maibe tenke apoiu.”

Gastao mos kestiona konsistensia Prezidente ba ema ki’ak ninia pozisaun. “Ko’alia katak atu defende ema ki’ak no luta ba ema ki’ak para labele ki’ak tan iha rai ida ne’e maibe na realidade sira ko’alia parte ida no hanehan fali povu iha parte seluk.” Nia Promete bainhira Primeiru Ministru sama ain iha Remexio iha dia 12/05/2010 nia sei husu kestaun Greater sun Rise.

Iha parte seluk Prezidente da Republika lakontente ho Governu ne’ebe seidauk foo rezultadu estudu husi Petronas ba nia.
“Ha’u husu ona dala rua ba ha’u nia Primeiru Ministru katak ha’u hakarak haree estudu husi Petronas estudu ne’ebe hala’o ona iha tinan rua nia laran no bele hotu iha fulan neen nia laran maibe ha’u seidauk haree no ha’u seidauk rona,” Horta hateten.

“ Ha’u surpreza ho sira ne’ebe responsabiliza, Sekreatriu Estadu Alfredo Pires seidauk hetan tempu ruma iha semana ka fulan balun kotuk atu entrega ba ha’u estudu ne’ebe halo husi Petronas no kala seidauk hetan tempu ruma atu briefing leader opozisaun Dr. Alkatiri no membru parlamentu nian tan ba buat ne’e isu nasional, “Horat lamenta.
Maibe tuir fontes jornal ne’e iha palasiu Prezidente katak iha loron 06/05/2010 sekretariu Estadu Rekursu Naturais Alfredo Pires leva rezultadu estuda ne’ebe governu halo ho tulun husi kompania balun husi Malaisya no Korea ba PR maibe Horta lakohi simu Alfredo pires. “Hodiseik Sekretariu Estadu Rekursu Naturais mai iha ne’e atu entrega dokumentu estudu ba Prezidente maibe katuas lakohi simu nia. Nia hein, hein too fila deit no Prezidente nein hakarak hateke ba ninia oin,” dehan fontes ne’e.

Husu kona ba prezensa Pires nian iha ai tarak laranPrezidente nega hodi hateten, “la’e, ha’u la hasoru malu ho Sr. Alfredo Pires.”

Iha momentu ruma Gabinete Prezidente da Republika husu atu SERN haruka ema ruma lori dokumentus estudu kadoras Greater Sunrise nia ba Prezidente maibe tan ba dokumentus ne’e segredu nasaun nian maka Alfredo Pires lori rasik ba atu entrega ema numeru um iha nasaun ne’e. Maibe Lauriadu Premiu da Paz ne’e izola tiha Pires iha sala de espera no la’o liu mos la hateke.

Ha’u lori duni dokumentus balun ba rasik atu entrega ba Prezidenti atu haree depois maka ha’u atu ba fali halo aprezentasaun segundu. Maibe hein hein kala too ona tempu Sr. Prezidente fila tiha ba uma depois ha’u mos lori dokumentus fila fali de’it,” dehan Pires ba Jornal ne’e bainhira konfirma via telemovel iha lokraik (06/05).

Tuir informasaun katak Sekretariu Estadu Rekursu Naurais ne’e tuur iha sala de espera iha kedan dalan atu tama no sai husi gabinete Sr. Prezidente ninian maibe lakon oportunidade atu foo dokumentus ne’ebe Prezidente sempre dehan la simu ne’e. “Kerdizer ha’u hatene katak ha’u ba iha ne’eba ne’e oras servisu. Sr. Prezidente Preokupadu hela i too ona entaun ha’u la hetan oportunidade atu entrega dokumentus ne’ebe ha’u lori fila fali,” dehan Alfredo ho lian triste.

Tuir ajenda Prezidente da Republika iha loron (07/05) mos define ona atu hasoru malu ho Sekretariu Estadu Rekursu Naturais maibe dala ida tan la hetan fatin too Prezidente kaer lima ho Don Voelte Alfredo nia inus la mosu.
Alfredo lakohi atu haruka kualker ema ida atu lori segredu ne’ebe tula ba nia kapas no nia la etrega dokumentus ne’ebe segredu liu ba kualker ema ida tan ba nune’e to’o iha

Prezidente da Republika sempre cici katak nia seidauk simu inforasaun ruma husi Sekretaria estadu Rekursu Naturais maibe tuir dadus ne’ebe jornal ne’e rekoila hatudu katak iha Marsu 2009 Sekretaria Estadu rekursu naturais ba halo ona aprezentasaun ida ba Prezidente no iha momentu ne’eba PR Horta gosta loos rezultadu ne’e. Tuir fali iha fulan Agusto 2009 mos Sekretariu Estadu Alfredo Pires ho ninia ekipa ba halo hato’o tan informasaun balu dba Prezidente da Republika.

“La’e Governu la kohi atu hasoru Woodside kuandu sira nia atetude nafatin de’it hanesan ne’e,” dehan pires.

Iha Kinta Feira tuku 10 dader oras timor leste delegasaun Woodside hasoru malu mos ho porta feixada ho Dr. mari alkatiri hanesan Sekretariu Jeral ne’ebe hamosu deskonfiansa ba parte balun. “Ha’u uluk kedas defende pipeline mai Timor Leste maibe agora ha’u la iha dadus teknikus atu deskute ho sira (woodside), governu la fornese dadus mai ha’u I sira mos la fornese mai ha’u.”

“Pozisaun atu lori pipeline mai ne’e ita hotu nian maibe pozisaun lakohi dialogu ne’e sala. Ne’e ha’u la apoiu.”

Husu kona ba karik nia iha esperansa nafatin atu kadoras mina ne’e mai TL Dr. Mari dehan, “se Governu iha kapasidade atu dirije prosesu ne’e tuir dalan ha’u la’os de’it iha esperansa maibe ha’u iha certeza. Mas Governu hatudu ona la iha kapasidade. Kuandu ita la iha kapasidade subar ita nia aan iha deklarasaun politika de’it.”

Haree ba deklarasaun husi Sekretariu Jeral Partidu Fretilin ne’e Kupa alega katak, “Mari Alkatiri iha kinta feira kotuk ne’e, hafoin rapat ho Woodside, ko’alia loloos de’it nu’udar porta voz Woodside ninian no hatuun Governu Timor Leste.

Nune’e nia husu karik atu halakon deskonfiansa husi publiku diak liu Dr. Mari foo sai kompletu rezultadu enkontru ne’e. Tuir Kupa nia kestiona tan ba nia la haree Prezensa Prezidente partied Fretilin, Xefe bankada opozisaun no membru partidusira seluk.“Ne’e la’os enkontru ba dala uluk maibe ha’u simu sira dala rua ona. I iha tempu enkontru ne’e ha’u dehan ba sira katak ha’u labele ko’alia barak kona ba tekniku nian tan ba a h’u seidauk simu estudu ruma husi Governu nune’e husi Woodside,” esplika mari.

Nune’e Mari lamenta ho Governu Xanana nian ne’ebe la simu Woodside halo ko’alia bainhira kompania ne’e mai Dili. “Ita labele taka odamatan uma depois tama kuartu taka tan odamatan hafoin hakilar husi Janela. Ne’e la’os negosiador ida ke diak,” viadas Mari.

Hermenegildo Lopes alias Kupa, eis ekipa kampaniador ba Horta nia kandidatura iha elisaun prezidensial 2007 duun Prezidente Ramos Horta no Dr. Mari Alkatiri sai papagaiu ba kompania Woodside.

“Parte governu lakohi hasoru malu ho woodside ida ne’e mos konsidera hanesan negosiasaun. Tantu DR. Mari Alkatiri ho Horta labele defende interese Woodside nian ou Porta Voz. Ida ne’e dezvia ka viola tiha regra prosedimentu institusional tan ba halo grave negosiasaun Estadu Timor Leste hodi dada Pipeline mai Timor Leste. Nune’e ha’u triste haree ita nia prezidente ho Dr. Mari sai woodside nia papagaiu,” dehan Kupa.

Eis ulun boot ba negosiasaunTratadu Tasi Timor ne’e sujere hanesan nasaun ne’ebe simu investidor TL presiza atu tenke kuidadu no matan moris. “Tenke buka konese klean argumentu investidor nian; tenke dezenvolve ita nia argumentu atu bele defende ho sucesu interese povu nian; ita tenke loke dalan atu tau ita nia argumentu kontra sira nian. Hanesan ne’e de’it maka ita bele manan. Se ita la konfronta sira nia argumentus ho ita nian, ita nunka atu hetan solusaun (win/win solution). Parte ne’ebe de’it la simu atu lakon,” hateten mari.

Tuir surat G.A.Mckee iha loron 26/10/2002 dekreta iha pajina 20 husi pajina 38 informa katak Dr Mari ne’ebe hanesan Primeiru Ministru iha Primeiru Governu Konstitusional mos afavor pipeline ba Darwin. “Karik ha’u maka investidor ida ha’u defende pipeline mai Australia tan ba razaun rua,’ nia esplika. Ida maka merkadu gas nian iha, Australia sosa gas.O bele fo haris Timor tomak ho gas maibe la iha ema sosa. Ida tan maka tasi mai Australia ladun klean, maibe tasi ba Timor Leste klean liu. Teknikamente bele dada pipeline ba Timor, maibe folin metro ida aas tebes liu iha tasi ne’ebe klean liu.ne’e katak investidor sira sei lakon osan.

Foufoun Dr. Mari nega dehan, “G.A. Mckee hakerek buat sira ne’e responsabilidade ninian no ha’u nunka hateten buat ida ne’e; ha’u klarifika mak ne’e, ha’u nunka hateten bu’at ida i nia nunka sai ha’u nia asesor.”

Maibe bainhira Jornal ne’e sani hikas lia fuan sira iha artigu G.A.Mckee nian ne’e Dr. Mari rekonese katak nia ko’alia duni. “Aaahhhh…ne’e ha’u ko’alia duni. Se ha’u maka investidor ha’u hakarak pipa ba Australia. Ne’e la’os signifika ha’u hanesan Timorense ha’u hakarak ba Australia. Hanesan investidor sira hakarak ba Australia tan Woodside Austraianu. La signifika ke ha’u hanesan Timor oan ha’u sei husik buat ne’e ba Australia.”

Dr. Mari esplika sentidu husi lia fuan ninian ne’e maka atu buka hatene argumentu ema sira ne’ebe kontra Timor Leste ninia pozisaun. “Ita atu halo negosiasaun ho ema ida ita tenke hatene sira nia hakarak, sira pontu forte no fraku. Ha’u ba halo negosiasaun ne’e defende interese nasaun ne’e ninian. Tan ne’e ha’u ko’alia hanesan ne’e la’os apoiu ona sira.” dehan mari.

Eis PM ne’ebe monu husi ninia kadeira iha Juniu 2006 ne’e deklara apertamente funu ba pipeline mai TL iha ceremonia asina akordu Greater Sunrise iha Sydney loron 05/01/2005 ne’ebe halakon tiha ninia jantar ho PM Australia iha momentu ne’eba. Mari esplika katak nia la fiar kualker kompania multinasional ida inklui Woodside maibe presiza dialogu no negosiasaun hodi hetan solusaun. “Kuandu simu investidor ida ita tenke konsiente no kuidadu tan investidor buka manan osan barak liu diak liu. Investidor sei bedok ba bedok mai atu halo ita monu iha sira nia argumentu. Se ita maka investidor karik mos ita sei halo tuir dalan ne’e,” esplika Mari.

Maibe Hermenegilgo Kupa alega nafatin katak dezde 2002 Primeiru ministru Primeiru Governu konstitusional tau ona iha kauza kadoras mai Timor Leste maiske konsege negosia fahe rezeita reseita Bayu Udang no Greater sunrise ninian. ‘DR. Mari la iha konviksaun kona ba pipeline mai Timor Leste hanesan Prof G. A. Mckee hakerek. Bainhira iha negosiasaun Tratadu Tasi timor Mari defende pozisaun loloos hanesan Woodside ninian katak pipeline diak liu ba wickhan point Darwin iha Darwin. Problema boot ida maka Mari Alkatiri maka Mari Alkatiri nunka defende Pipeline mai Timor Leste. Tan ba ne’e nia hatan 50 hanesan Australia ezije. Timor oan labele ezije definisaun fronteira maritime. Nune’e halo F-FDTL rasik hetan susar atu defende fronteira maritime, soberania RDTL nian ohin loron.”

Jose Luis Oliviera eis Diretor Yayasan Hak, duun governantes sira gadai tiha ona soberania nasaun TL iha 2002. “Ha’u hakarak hateten iha 2002 ami defende buat ida lina fronteira tasi ne’e mak prinsipal maibe tan ba ita nia governu hakarak foti medidas pragmatis konsekuensia mak ita mos tenke simu solusaun pragmatis,” dehan de Oliviera.

Tuir nia hanoin Governu ne’ebe, “pinor tiha ona soberania TL ba tinan 50 atu haree kona ba lina fronteira tasi entre Timor Leste ho Australia.”

Nune’e mos ho La’o Hamutuk ninia pozisaun maka buka obsaun ida ne’ebe diak liu ba Timor Leste. “Buat ida ne’ebe diak liu ba Timor Leste maka hanesan buat ne’ebe ami ko’alia beibeik ona iha tinan lima nia laran to’o ohin maka, diak liu husik gas hirak ne’e hela tan lai tinan 5 too tinan 10 ka 20 hein too Timor Leste presiza duni ninia reseita maka hasai.”

“Iha momentu ne’eba bele dehan timor oan barak maka kualifikadu atu hetan servisu ho salariu boot iha projetu ne’e. Teknologia ne’ebe uza hodi transporte pipa mai TL dezenvolvidu liu tan ona. Risku politika iha timor Leste bele dehan menus no Kapasidade governu sira nia hodi halo negosiasaun no maneija projetu ne’e bele aumenta diak liu tan,” Charlie foo razaun.

“Iha 2004 Woodside dehan ona katak la iha posibilidade atu dada kadoras mai Timor Leste maibe agora sira la ko’alia tan ona ida ne’e tan ba agora teknologia aumenta no ema hotu konkorda katak ne’e bele dada pipa liu tasi klean liu kilometru 2000 iha Timor through. Nune’e ami kontente katak iha razaun lubun ida maka ami nia rekomendasaun halo tuir duni.”

Lao Hamutuk hanoin iha razaun barak atu kansela dezenvolvimentu ba kampu gas iha greater Sunrise. “Nune’e ami hanoin la’os buat aat kuandu negosiasaun ne’e rahun iha momentu ida ne’e.”

Tuir Charlie katak la loos kuandu parte ida lohi katak sira la iha interese ba greater sunrise. “Ne’e klaramente la loos. Klaru katak Governu Australia iha interese atu defende interese kompania Australia nian no sira nia emar servisu nain sira hanesan mos parte Timor Leste ninian.”

“Nune’e mos La loos mos kuandu Woodside hateten katak ami iha ona ami nia estudu no ami sei halo konkluzaun. Ami sei la ba esplika nia razaun maibe ami sei dehan buat ne’e sei sai hanesan ne’e ona.”

Atu resolve disputa ne’e Charlie iha hanoin hanesan ho PR no lider opozisaun. “Ami hanoin bu’at ne’e sei diak liu tan kuandu Governu Timor Leste, woodside ho sira nia parseiru sei foo ba malu informasaun ne’ebe sira ida-idak iha entre sira no sei koko atu konvense malu tuir meritu la’os hanesan bosok malu iha media ne’ebe dehan obsaun ne’e sira propoin maka diak liu nune’e maka bele hetan desizaun ida ba interese povu nasaun rua ninian I mos ba inetrese kompania no kuota nain sira mos.”

Charlie triste uitoan tan ba rekomendasaun balun maka governu iha momentu ne’eba la hola atensaun hodi ratifika tiha Seamax ho IAU ne’ebe akordu hirak ne’e prejudika tiha pozisaun Timor Leste nune’e governu sira sei hakruuk ba lei sira ne’e. “Ha’u hanoin lei sira ne’e autoriza Timor Leste no governu Australia atu hateten ami rejeita planu ne’ebe kompania propoin. Fila ba no mai fali ho planu foun. Ida ne’e maka hatudu iha pozisaun Governu Timor Leste nian daudaun ne’e. Ida ne’e maka rezulta kanselamentu ba projetu refere, ne’e maka Primeiru Ministru dehan ona katak sei husik hela ba jerasaun foun. Ne’e bele. Ha’u hanoin ida ne’e maka loos duni.”

Iha parte seluk eis negosiador ida husi parte Timor Leste fo avizu katak iha momentu negosiasaun entre Australia ho Timor Leste no Woodside mosu ameasas balun. “Tan ba kompania Osaka orijen husi Japaun. Hanesan eis negosiador ida dehan ba Tempo Semanal katak, “Japones sira dehan mai ami iha 2005 katak sira sei sosa deit Gas ne’ebe sai husi Australia, husi Timor Leste sira sei la sosa. Negosiador husi Timor Leste hatoo tan katak, “lia ne’e la’os simples tan ita la’os hasoru de’it Woodside, ita hasoru mos ConocoPhilips husi America, Shell husi Olanda, Osaka husi Japaun no Woodside husi Australia. Nune’e Negosiador ne’e Aviza katak, “is not easy is it,” (katak, “la’os fasil, hanoin took.”).
Aviza ida ne’e mos bele interpreta tuir maluk sira ida-idak ninian hanoin. Maibe buat ne’ebe importante mak Polimika Greater sunrise ne’e sai hanesan asuntu legal entre Timor Leste ho Woodside, tau en kauza boa fee husi governu Australia hodi hamenus ki’ak iha Timor Leste nune’e lalika defend demais ba sira nia tulun. Espektativa maka Timor Leste hakarak uza Greater Sunrise atu hodi dezenvolve ekonomia povu no harii infrastrutura nasaun ne’ebe sei mukit liu iha lista asia pasifiku ne’e.