VIVA ASUWAIN NINO KONI SANTANA HO GRUPU! MAIBÉ OBRIGADU NO DISKULPA MÓS HUSI AMI POVU TOMAK TIMORENSE!

BY Frederico Nuno Jerónimo Boavida

Mundu tomak rekunyese katak povu iha mundu ne’e mak pasa no sofre esperiénsia pasa liu husi koloniaizmu no invazaun; sempre iha Luta ho Espíritu Patriotizmu no Nasionalizmu mak sempre defende ba ukun-an. Izemplu mak povu portuges iha heroi kontra Espanya no Espanya fali iha Heroi Kontra Árabe; no Indonézia iha Heroi kontra Holandez.

Hodi povu tomak no agora sai netik Kaibela (dezignasaun mós uluk haraik ba Koni); ami mós hakarak hato’o katak iha Kolonialista, iha invazor, iha Heroi, Iha Traidor, Iha Povu inosente no iha mós Povu tauk-teen. Ida ne’e konsekuénsia trajedia umanidade mak mundu la sees. Tanba inosente povu seluk haan-matak, hadau no aneksa, koloniza no invade povu seluk, tanba tauk fali povu invadidu no kolonizadu sujeitu hodi hakruuk delek to’o halao traisaun hasoru rain-rasik; maibé tansá? Tanba ganánsia, tanba sente-an ema, tanba mak iha forsa no kbiita atu ukun ema no povu seluk, tanba bulak karik eh tanba inosénsia? Ita bele hamosu Pergunta 1001 ida tansa iha trajédia umanidade. Karik povu ida halerik imi mak ema no ami fali animal! Povu seluk dehan imi selvanzens no ami mak sivilizadu! Povu ida dehan imi kiak no ami mak riku! Povu ida tan dehan imi sei beik no nakukun no ami matenek no naroman ona! Povu seluk dehan tan imi sei kolot/primitivu no ami modernu ona! Maibé tansa?

Iha Gaba-an no foti-an, iha mós haraik-an no sente-an fraku, iha fiar-an, iha mós la fiar-an, iha berani, iha mós tauk-teen, iha ukun-an, iha mós la ukun-an; maibé tansa?

Karik tanba osan? Karik tanba naran? Karik tanba materiál? Karik tanba meius? Karik tanba oportunidade? Karik tanba vantazem? Karik tanba sorte? Karik tanba inoportuno? Karik tanba laek meisu, Karik tanba laek material Karik tanba la kohi sai famozu no karik la iha osan no fasilidade! Maibé tanba sa?

Tanba sa iha heroi ho izemplu kmanek no kmook mós sei iha terus, halerik no sei tata-malu, tetak-maluk, oho malu, naok-malu, bosok no lohi-malu, halo bilaan malu; tanba sa?

Hau la kompriende, la hatene no buka atu hatene razaun maibé la hetan no nune’e mós Ó rasik, nia rasik, imi rasi, ita rasik, ami rasik sira rasik la kompriende, la hatene no buka nafatin razaun la hetan? Karik ida ne’e mak mistériu umanidadade ida?

           

Ita so hatene dit hamosu pergunta 1001 tansa no “pergunta não acha resposta!”

Keta haluha, prinsipiu defende lia-loos mak hamosu martires inosente no heori verdadeiru! Sira merese Viva! No Viva Heroi! Husi imi, ami hotu agora mak hamutuk fali atu agora no uluk gosta eh la gosta; ami goja moris no goja ukun-an nasaun no estadu nian husi imi nia sakfrifísu no dedikasaun!

La haluha nudar, dala ida tan sai Kai-leba (husi ema mak gosta no la gosta mós mak goja ita boot sira mak terus to’o mate nia luta) ami hato’o obrigadu no agradese wain! Atu dehan hodi ami hotu Povu Timor-Leste nia naran hato’o agradesimentu mak ita boot sira simu dit husi ami nia matabeen, ami nia sura no kontu hodi haktuir, ami nia memória; no ita boot sira rasik mate leet tiha ona la goja karik estipendiu no osan mak ami halibur no hatama hodi agora haruka tuir hodi ba hakoi ita boot sira iha fatin mak prepara tiha ona ba ita boot; merese duni ami nia obrigadu no agradesimentu; la liu ida ne’e atu ita boot sira goja tanba sei la mai hamutuk fali atu goja ho ami!

La haluha mós nudar, dala ida tan sai kaileba! Hodi ami hotu Povu Timor-Leste tomak atu iha Rai-Timor-Leste husi Ponta-Leste: Jako to’o Oekusi no Atauro to’o Betanu; Povu Timorense mak hela no moris lemo-lemo no sei moris hela iha mundu raiklaran: iha Indonézia, Australia, Makau, Moçambique no Portugal no selu-seluk tan hato’o ami nia diskulpa ba sala hotu, ami nia traisaun, ami nia ignoransia no inosénsia mak ami uluk halo karik hasoru ita boot sira; perdua ami no halo ami bele livre duni tuir mehi atu Timor-Leste ida mak livre no independente! VIVA ASUWAIN NINO KONI SANTAN HO GRUPU! MAIBÉ OBRIGADU NO DISKULPA MÓS HUSI AMI POVU TOMAK TIMORENSE!

Ami foti lisaun ida dit! Atu la kastigu-an iha rai-okos mak nakukun hela dit! Atu la sula-an! Atu la simu maus-tratu mak la merese! Buka atu seluk la kastigu ami, sulan ami, fó hahaan restu mai ami mak seluk sulan; solta-an no liu-liu hatene ukun-an! VIVA ASUWAIN NINO KONI SANTAN HO GRUPU! MAIBÉ OBRIGADU NO DISKULPA MÓS HUSI AMI POVU TOMAK TIMORENSE! Kuitadu Basá la bele hamutuk ho ami iha ami leet; no ami so fiar dit katak imi perdua no simu ami nia karan mak ami saran eh fó perdaun mai ami; ba ida ne’e ba família heroi Nino Koni Santana ho grupu tomak ba povu Timorense no ba Umanidade nia diak: Kondolénsia no “Sentido de Pêsame!” ida ne’e mak formula regular no vulgar maibé mosu duni husi ami nia fuan no laran!

I.               NINO KONI SANTANA

Nino Koni Santana Klandestinu TL nian ida mai husi Rai Lospalos

Indepentista barak mak mesak mane Asuwain sira husi Rai Lospalos

Nune’e mós karakterístika forte no fiar-an hatudu husi Falintil

Ó la bele hakfodak se ema Lospalos forte no fiar-an hodi hola parte iha Falintil

Klandestinu Nino Koni Santana hatudu ninia karakterístika ema Lospalos nian iha Ermera

Ó, hau no Nia rona katak klandestinu ne’e ninia subar-an iha Ermera

Naran Nino Koni Santana ne’e mós kontribui ba ukun-an

Iha Luta TL nian presiza duni hamosu klandestinidade hodi hetan ukun-an

Santana ka Nino Koni Santana ne’e aparentemente parese Che Gue Vara

Atu dehan katak Nino Koni Santana mak Timor-Leste nia Che Gue Vara

Ne’e duni Nino Koni Santana mós hapara fogo/VARA (ahi-klaak) iha Timor-Leste

Tuba-metin nudar klandestinu ida to’o ita hetan ukun-an ba Timor-Leste

Atu la haluha ita hanoin hikas Nino Koni Santana nudar elementu ida husi Kuadru Klandestinu

Ne’e duni indpendénsia Timor-Leste nian ne’e nudar prezente ida husi Kuadru Klandestinu

Atu ita bele temi Timor-Leste sira seluk hanesan klandestinu; ita sei refere mós  ba Nino Koni Santana

II.            TIMOR-LESTE: 1001 TANSA?

Iha Timor-Leste ohin loron iha deit

Fórmula ida hodi halo pergunta.

La bele husu: Saida, se, hori bainhira, iha ne’ebé, oinsá!

Maibé, pergunta ba Timor-Leste la seluk no la leet ida;

Husu deit: Tansá!

Hahú kedas halo pergunta hanesan tuir mai:

Tansá Portugal koloniza Timor-Leste

Durante tinan atus lima ho balun?

Tansa Boaventura ho forsa hosi rai-laran

Rasik lakon iha revolta kontra Portugueses sira?

Tansá mak Portugueses sira husik mós

Timor-Leste sai kampu de batalla ba Niponika no Australianu sira?

Tansá mak Indonézia invade Timor iha momentu desizivu

KatakTimor tenke hili entre Portugal ka Timor-Leste independente?

Tansá referendum 30 de Agostu 30 1999 liu tiha iha tan

Distruisaun, sunu, masakre?

Tansá Timor-Leste independente tiha ona povu sei hamlaha nafatin?

Tansá reseitas Gas no Petroleu provoka konflitu

De interese entre Australia no Timor-Leste?

Tansá Igreja ho governu envolve-an iha politiku dezenvolvimentu Timor-Leste nian?

Ho perguntas hanesan ne’e hau halo konkluzaun

Hodi dehan de faktu iha Timor-Leste iha duni 1001 perguntas!

Maibe pergunta oin ida deit: tansá?

Frenujebov

Frederico Nuno Jerónimo Boavida [Frenujebov -No. ID Kartaun Eleitorál: 00624197 – HP: 7285694]

Husi Dalan Ninin Taraleu Komprimenta Maun Konis Fila Ba kuavaca KuKulori

Taraleu ne'ebe hamriik, kaer lanpada
rua hodi leno ba diresaun Komandante Nino Konis Santan
 wainhira foo intervista ba jornalista ida husi Japaun
ninia naran Shusi Koyama alias Mau funu
 iha Mertutu, ermera iha 04/06/1994

REFLEXAUN BADAK

Ho ulun hakru’uk ba rai, la iha lian ruma atu ko’alia no la sente katak matan wen turu wainhira haree karreta ne’ebe tula ma’un liu atan ha’u iha dalan ninin besik bekora.

Iha tuku 11:50, karreta ambulancia ida ne’ebe iha ninia odamatan kotuk monta bandeira nasional ho bandeira FALINTIL tula ma’un doben ne’ebe uluk sei moris, sa’e motor de’it mos muta ne’e liu husi ha’u oin.

Ha’u ulun ne’ebe todan I todan liu tan no la sente katak ha’u sei hakru’uk nafatin tan ita alin kbi’it la’ek atu fihir ba diresaun ambulancia ne’ebe liu daudaun tiha ona. La iha lia fuan, la iha bu’at ruma atu katak, mas la sente mo’e, wee ruma turu daudaun husi ita alin nia matan rua ba rai hodi akompania dobrn professor, mestre no maun doben Nino Konis Santana ninia restu mortais fila hikas ba uma knua.

Karik ha’u heroi hirus hateke ba bee nee’ebe naksulin husi ha’u matan maibe ita alin husu deskulpa tan la sente bee nee sai. Ha’u laran nakdedar no ha’u fuan taridu no ha’u nia hanoin lori ha’u fila hikas ba memoria ksolok iha susar laran.

Doben nia restu mortais kala fila duni ona uma knua ran moris nian fakar fatin maibe husi ambulancia metan ne’e maun fihir ha’u hamriik iha besik tiga roda dalan ninin mak hasee karik mos ha’u tilun la iha beran atu rona mas maun nia lian sei moris nafatin iha ha’u neon.

Maun ne’ebe moris iha Tutuala husi uma lisan  kuavaca  KuKulori, hodi la’o haleu rai doben Timor leste hodi ba maluk sira iha Ermera hakiak no bo’ot iha Mertutu. Maun, ita nia isin ho ran hela iha mertutu no ohin restu mortais de’it fila ba Lospalos Tutuala hodi hodi ba komprimenta mama Poco Tana. Kuitadu tebes ba mama Poco tana ne’ebe fuuk mutin kapas rahun ne’ebe kastigu aan iha fuan hodi hein ninia oan murak Nino Konis Santana maibe kala ha’u maun doben sei nonok iha lian no karik hamnasa midar ne’e mos la monstra mai ami.

Maun kasian tebes ba familias Tutuala ho Mertutu ne’ebe sempre laran dodok liu bu’at ne’ebe iha ha’u fuan. Ba Tiu Mestre caetano, Tiu Pos Combi, Tiu Lima Lima, Tiu Durai, Tiu Dudu, Tiu Dusahe, Maun Somocho, Maun Hammar, Tiu Dudu, Tiu Hakiak no familias tomak ne’ebe atan ha’u la konsege temi naran ida ba ida hato’o profunda sentimentu no respeitu nafatin.

Adeus Heroi Nasional TL Nino Konis Santana

Tempo Semanal - Dili, 12/12/2012

Iha loron sia fulan fulan ema lubun bo'ot ruma hakbesik aan ba rate la'ek ida iha Mertutu, Ermera. Sira nia ulun hakruuk no barak mos hisik mata wen ema lubun ne';e mai husi distritu oioin ne'ebe sei lembra nafatin kontribuisaun husi saudozu Nino Konis Santana ba obra libertasaun nasional. No ohin, 12/12/2012 mais ou menus tuku 12:00 meudia restu Mortais hakbesik aan mai tasi tolu hodi lori liu ba CCF atu simpatizantes Fretilin mos bele foo sira nia respeitu no omenajen ba eis sekretariu CDF ne'e. Iha hanoin pro no kontra kona ba statuta ne'ebe Nino Konis Santana merese atu hetan maibe sira barak maka tanis hamutuk nune maibe dala barak herois sira dehan, “ Imi Keta Tanis Ba Ami Nia Mate. Tanba, Ho Ami Nia Mate Mak Fó Moris Ba Nasaun Ne’e No Imi Keta Laran Susar Ba Ami Nia Terus. Tanba, Ho Ami Nia Terus Fó Felisidade Ba Povu Ne’e.”

KUAZE Maubere oan tomak, liu-liu jerasaun tuan hatene no koinhese semak..? Antoninho Santana. Naran ida ne’e, la’os foun ba eis rezistensia Forsa Libertasaun Nasional Timor – Leste sira (FALINTIL). Tanba, saudozu Antoninho Santana, uluk envolve mós iha Frente Armada hodi luta ba Ukun Rasik An.

Saudozu ne’ebé koinesidu ho naran revolusionariu ‘Nino Konis Santana’ moris husi familia simples ida iha povasaun Veru, Suku Tutuala, Sub-Distritu Tutuala, Distritu Lautem, loron 12 Janeiru 1957.

Tanba defende prinsipiu Ukun Rasik An, oan mane datoluk husi matebian Ze-Makar (aman) no Poko-Tana (inan) ne’e, deside envolve organizasaun juventude FRETILIN bainhira sei estuda iha Eskola Kanto Resende. Nia (red-Konis Santana) hahú ativu politika iha 1975 nu’udar delegadu UNETIM. Komandante Nino Konis Santana hahú kaer kilat hodi kontra rejime kolonialista Indonesia iha 1977. Entre tinan 1977-1979, Konis Santana hetan nomeasaun nu’udar Delegadu Komisariu (DK) iha setor Ponta-Leste.

Durante hala’o knar ida ne’e, eis estudante Kolejiu São João Bosco Fuiloro hetan kapturasaun husi Timor oan armadu ne’ebé serbisu ho militar Indonesia. Maibe, komandante ne’ebé ho karakteristiku onestu, brani no nunka hanoin atu rende ba kualker inimigu konsege halai fila-fali ba ai-laran hamutuk ho gerileiru sira seluk hodi kontinua prosesu luta ida ne’e.

Konis Santana ninia envolvimentu iha tempu rezistensia, sura la hotu. Maski, la konsege partisipa funu ida ne’e to’o nia rohan. Maibe, ho espiritu patriotizmu no nasionalismu ne’ebé boot, Komandante husi Distritu ho ‘julukan’ kinamoko deside husik familia tomak no kumpri misaun funu nian hodi mai organiza funu iha partensia Reziaun Kuatru to’o nia hakotu is (red-mate) iha Mertutu, Ermera loron 11 Marsu 1998.

Antes sama ain iha Distritu ne’ebé koinesidu ho produtu kafe, komandante Nino Konis Santana envolve mós organizasaun Popular da Juventude de Timor (OPJT), sai nu’udar responsavel, no iha 1979-1980 sai Asistente Politiku iha rejiaun Talisma. Nune’e mós, iha 1981-1983 iha konferensia kuadru rezistensia sai delegadu Partidu Marxista-Leninista/Fretilin kolokadu iha treseiru kompañia husi primeiru Brigada Vermelha.

Aliende ne’e, iha 1983-1991 maubere oan ne’ebé uluk estuda iha primeiru siclu iha eskola Pre-Sekundaria Katolika Baucau assume mós kargu nu’udar Komisariu Politiku iha Rejiaun militar sentral, NAKROMAN, hafoin kuadru rezistensia sira mate barak iha 7 Setembru 1981, konsekuensia husi operasaun militar Indonesia ba serku no anikilamentu ne’ebé koñesidu ho naran “Operasaun Kikis”.

La to’o iha ne’e de’it. Bainhira Vise Sekretariu do Consellu Diretiva da FRETILIN (CDF) Mau Hudu Ran Kadalak hetan kapturasaun iha 1991, komandante ne’ebé konesidu ho ‘moto’ “Halu Marau Ciceken Naten Halu Fai” assume kargu Komisariu Politiku Militar no sai mós Vise Sekretariu do Consellu Diretiva da FRETILIN (CDF)  iha 1991-1993.

Iha prosesu luta nia laran, komandante ne’ebé preokupa tebes ba situasaun Politiku Militar Gerileiru nian konsege assume kargu hat importante, hafoin Komandante das Falentil, Kay Rala Xanana Gusmao hetan kapturasaun husi militar Indonesia iha 1992 no Má Huno Bulerek Karatayano mós hetan kaptura iha 1993.

Kargu hirak ne’ebe Nino Konis Santana assume bainhira Komandante, Kay Rala Xanana Gusmao no Mau Hunu Bulerek Karatayano hetan kaptura mak hanesan, Xefe do Konsellu Politiku Militar, Orgaun komanda Luta ne’ebé faz parte husi Estadu Maior das Falintil no Konsellu Dirativa da Fretilin, Sekretariu do Konsellu Diretiva da FRETILIN kargu ne’ebé Má Huno Bulerek Karatayano assume molok despartidarizasaun FALINTIL husi FRETILIN iha 1987, Sekretariu do Konsellu Exekutivu da Luta Frente Armada (CEL/FA) no Sekretariu do Komite Ezekutivu da Luta Frente Klandestina (CEL/FC), hafoin Kery Laran Sabala’e lakon.

Tanba ho prinsipiu kumpre misaun da luta, saudozu Nino Konis Santana assume responsabilidade hirak ne’e hodi sakrifika ninia vida tomak ba luta ida ne’e, to’o nia mate iha ninia subar fatin Mertutu Ermera.

Nino Konis Santana la’os de’it lider ba liman kroat Rezistensia nian hamutuk ho Xanana Gusmão. Maibe, mós artkitelu ba Unidade Nasional, Rekonsiliasaun no Toleransia Timor-Leste nian. Komandante ne’ebé hahú estuda iha eskola primaria municipal Tutuala, serbisu la sente kole atu hari konsensu ba unidade nasional. Maski, hanesan lider operasional Falintil, Nino Konis Santana mós nu’udar pasifikador, diplomata no estadista.

“Konis Santana lider ida ne’ebé iha prinsipiu da luta, kumpri orden, onestu no brani hodi sakrifika nia vida tomak ba rai doben Timor-Leste atu hetan Ukun Rasik An. Nia (red-Konis Santana) mós preokupa tebes ho ninia responsabildade nu’udar lider resitensia. Ne’e duni, tempu tomak entrega ba serbisu rezistensia nian. Buka ligasaun iha rai laran no rai liur hodi bele hetan apoiu ba luta ida ne’e.” dehan José A. Sequera  “Somocho” nu’udar kompaineru da luta ne’ebé uluk asumi kargu hanesan Sekretariu Rejiaun Kuatru. 

Durante tempu rezistensia, Konis Santana mós preokupa tebes politika ekonomia no politika militar ba ninia gerileiru sira. Ne’e duni, halo nia nunka atu deskansa, tanba iha tempu ne’ebá numeru rezistensia ne’ebé eziste iha ai-laran bele dehan hamutuk 200 resin de’it ona.

Bainhira Xanana Gusmao no Má Hunu hetan kapturasaun husi Militar Indonesia, Konis Santana komesa asumi  kargu lideransa funu nian no iha tempu ne’ebá kedas ami mós buka ligasaun oinsá bele liga funu ida ne’e to’o iha fronteira. Tanba, kuaze lideransa ne’ebé matenek mate hotu de’it.

Bainhira hetan malu ho komandante Ernesto Dudu iha 1993, hamutuk ho joven masakre Santa Krus no kuadru balu iha rejiaun kuatru, ha’u ba hamutuk ho Konis Santana hodi reorganisa rezaun kuatru no hahú iha tempu ne’ebá kedas ha’u hatene katak, Konis Santana lider ida ne’ebé konsidera funu ida ne’e hanesan ninia an. Tanba, molok fó orientasaun serbisu ba ninia membru, nia hala’o uluk ona hodi bele manan konfiansa husi ema seluk no ninia an rasik.

Iha tempu funu nia laran, komandante ne’ebé gosta lee livru sempre apela ba gerileiru sira katak, “ita ne’e luta para ba mate, hodi joven sira moris fali hamrik iha ita nia fatin. Se ita la mate ita nia sorte. Maibe, kuandu ita mate ita fó korajen nafatin ba ita nia jovens no populasaun sira labele husik funu ne’e lakon de’it. Maibe, oinsá bele lori rai doben ida ne’e moris hanesan nasaun sira seluk iha mundu. Ne’e duni, se ita hakarak halo funu, ita tenki mate, terus hafoin bele atize ita nia objetivu” Somocho konta tuir.

Kuaze tinan lima Konis subar de’it iha abrigu laran. Maibe, komandante ne’ebé gosta han ikan no na’an asu (RW), nunka husik ninia responsabilidade nu’udar lideransa masimu da rezistensia. Loron ba loron iha fatin klot ne’e nia laran, Konis Santana esforsu makas hodi hala’o nafatin ninia serbisu. “Hahu husi ne’ebé Konis Santana hanorin ha’u oinsá mak kaer Radio no uza telephone hodi hala’o kontaktu ba gerileiru sira no ba rai liur. Iha Febreiru 1998 hau ho Konis hala’o komunikasaun ba José Ramos Horta, Mari Alkatiri no Ana Pesoa.” Esklarese Somocho ho triste.

Durante iha tempu rezistensia, meus ne’ebé Konis Santana uza hodi hala’o ligasaun mak organiza rede klandestin no igreza par abele kontaktu ho Falintil. Iha momentu ne’ebá ema ne’ebé Konis garantia atu lori informasaun ba liur no ba rai laran mak Amo Domingos Soares ne’ebé konesidu ho naran Amo Maubere.

Situasaun defisil ne’ebé Konis Santana hasoru durante iha ai-laran, bainhira akontese tiru malu ho militar Indonesia iha partensia Ainaro. Tanba, iha akontesementu ne’e Konis ho ninia soldadu nain ida de’it mak moris, no Konis mós hetan tiru iha parte kanuruk.

Durante subar iha abrigu laran militar Indonesia sira konsege ba hala’o pasa revista iha uma ne’ebé sau hanesan Konis ninia subar fatin. Situasaun ne’e halo Ami nain rua iha de’it kuak laran durante semana ida. Maski situasaun iha momentu ne’ebá defisil tebe-tebes Konis sempre hala’o nafatin ninia serbisu. (**)

Konis Nia Mate Fó Korajen Ba Povu Tomak

Tempo Semanal - Ermera 12/12/2012

UMA mutin simples iha Mertutu Ermera, sai sasin ba komandante Soudozu Nino Konis Santana nia mate.  Iha uma ida ne’e nia laran, iha abrigu oan ida, ne’ebé sai hanesan subar fatin ba komandante Nino Konis Santana durante tinan lima to’o nia hakotu is iha loron 11 Marsu 1998.

Iha fatin klot ne’e, loron kalan, Konis Santana hala’o ninia serbisu rezistensia nian hodi organiza funu kontra okupasaun militar Indonesia. Maski enfrenta moras oin-oin. Maibe, lideransa ne’ebé komu metin prisipiu “Mate Ka Moris Ukun Rasik An” ne’e, la sente kole hodi hala’o serbisu no dala ruma to’o haluha an atu deskansa.

Uma simples ne’ebé hamrik iha foho leten ne’e, hakerek mós istoria no memoria barak kona ba Komandante Nino Konis Santana nia luta ba Ukun Rasik An. Tanba, husi fatin ne’e, Konis Santana konsege hala’o kontatu no ligasaun ba mundu atu fó apoiu ba luta ida ne’e. Iha fatin ida ne’e mós, Konis Santana ho ninia kompaineru da Luta, José A. Sequera “Somocho” hala’o kontaktu ba José Ramos Horta, Mari Alkatiri no Ana Pessoa.

Esperensia midar no moruk mak Konis Santana enfrenta iha fatin ne’ebá, liu-liu iha loron ida bainhira Militar Indonesia ba aserku uma ne’e hodi hala’o pasa revista ba fatin refere. Situasaun iha momentu ne’e defisil tebes atu ita imajina, se karik militar Indonesia konsege deteta Komandante Nino Konis Santana nia subar fatin. Maibe, grasa dedeus buat hotu la akontese.

Maski nune’e, iha loron 11 Marsu 1998 povu Timor tomak, liu-liu rezistensia sira sente triste bainhira rona Komandante Nino Konis Santana ninia mate. Sira sente katak Timor-Leste lakon tan ona lider matenek ida. “ maun Konis Santana hetan moras barak. Ne’e duni, halo ninia kondisaun saude la estabil. Moras ne’ebé ami identifika mak hanesan, TBC, muta ran no bainhira nia mear sempre kahur ho ran depois iha kilat musan ida iha ninia kanuruk”  dehan Somocho.

Nino Konis Santana mate iha ninia subar fatin ho kondisaun ema hotu la hatene. Tanba, bainhira uma nain loke tampaun abrigu nian hare katak nia (red-Konis Santana) mate ona. “bainhira hare komandante Nino Konis Santana nia is kotu ona, sira (red-uma nain) komunika kedas ami, hodi dehan, ita nia maun Konis la koalia ona. Ne’e duni, ita boot tenke mai lalais. Iha momentu ne’e sira koalia ho lian lalais de’it tan ne’e, ami hanoin maun Konis seidauk mate. Iha kalan ne’e kedas ami to’o duni iha fatin ne’ebá hodi fó haris no ami hasai maun Konis husi fatin ne’ebá tanba maun mate kala kuaze oras hat ou lima ona.”

Iha momentu ne’e sira husu atu rai maun Konis ninia isin mate kalan ida iha ne’ebá. Maibe, ha’u dehan lae inimigu lao iha ita nia sorin-sorin. Ne’e duni, kalan kedas ita tenke hakoi. “ami lori kilat be di’ak, bainhira kuandu militar Indonesia mai revista uma mak tama iha ne’e konserteza ami tiru malu ona ho sira entaun ita soe ona ita nia maun Konis nia isin. Maibe, imi sira ne’e atu ba iha ne’ebé. Nia labele moris ona. Ne’e duni, ami deside hakoi ita nia maun Konis nia isin mate iha kalan ne’e kedas.” Somocho konta tuir ba Tempo Semanal iha Sede Veteranus Taibesi molok atu hala’o seremonia ritual kee restu mortais saudozu Nino Konis Santana iha Mertutu Ermera, loron 9 Dezembru 2012.

Hafoin hakoi hotu tiha komandante Konis Santana ninia isin mate, iha loron 12 Marsu dadersan Somocho rasik uza Konis Santana ninia makina hodi informa situasaun hotu-hotu no informa mós Konis nia mate hodi rekomenda ba Taur Matan Ruak atu asume fali responsabilidade. (**) 

Futuru Jerasaun Lembra Obra Boot Saudozu Konis Santana

Tempo Semanal-Mertutu, 11.03.2011

Ema lubun bo'ot ida halibur aan iha Mertutu dezde hodiseik (10/03) hodi hanoin hikas loron 11/03/1998 iha ne'ebe rezistencia Timor nian ba Ukun rasik aan lakon ninia lider di'ak ida saudozu Nino Konis Santana. Saudozu Nino Konis Santana mate iha ninia abrigu fatin iha Mertutu iha loron ne'eba no hakoi iha kalan hodi subar husi atensaun indonseia ninian.

Jovens no membru eis rezistencia ninian husi fatin oin-oin halibur aan iha Mertutu hodi ko'alia ba malu kona ba memoria saudozu Konis ninian. Ema sira ne'e mai husi Lospalos, Ermera no distritu sira seluk. Estudante husi wain tebes maka mosu iha fatin ne'eba ho ulun hateke ba rai no liman kaer ai funan hodi kari ba rate la'ek ida besik entre foho hu'un ida ho Uma sr. Caetano ninian.

Tuir Jorge Manuel alias Pos Kombi nu'udar eis responsabel ba Kaixa Mertutu dehan celebrasaun ba tinan sanolu resin Tolu mate Saudozu Nino Konis Santana ninian iha tinan ne'e bo'ot liu tinan sira kotuk. "Celebrasaun tinan ne'e bo'ot tinan sira uluk ninian. Partisipasaun husi grupu estudantes husi Lospalos, Ermera no fatin sira seluk. Haree kareta para fatin mos araska," dehan Pos Kombi.

Pos Kombi ne'ebe besik liu ba Nino Konis Satana ne'e relembra katak Saudozu Nino Konis Santana hanesan lider boot ida ba rezistensia hafoin de tropas Indonesia Kaptura Komandante em Xefe das Falintil, Xanana Gusmao no ninia troka Antonio da Costa Mahunu no Mahudo.

"Maun Konis iha momentu ne'eba moris iha situasaun ida ne'ebe maka difisil teb-tebs tan lakon lider boot hanesan maun boot Xanana, Mahunu no Mahudu," relembra Pos Kombi.

Iha aniversariu tinan ida ne'e harame ho loke filmajen kona ba abrigu subar fatin Saudozu Koni ninian to'o nia husik iis moris nian, diskursu husi eis lider da rezistensia balun no diskusaun kona ba rezistu ba eis kombatentes da libertasaun nasional sira ninian. (TS).