Mafia Judisial Trava Kumprimentu Pena No Iha Posibilidade Liberta Ex-Ministra Justisa Lucia Lobato

Tempo Semanal, 31 Dezembru 2012

 TDD Fo Premeiu Natal TIR Ba Lucia Lobato no Sidadaun Di'ak Fo Kado Mafia judisial, Tinan foun 2013 ba sistema justica timor leste. 

Iha loron tolu antes Natal tinan 2012, Sexta-feira (22/12) ita-nian orgaun soberanu Tribunal Timor-Leste oferese “prezente Natal” ba ita-nian dezenvolvimentu Estado do Direito Democratico ho drama inkumprimentu pena ba kondenada ex-Ministra da Justiça, Sra. Lucia Lobato.

“Juiz desidE katak, laiha provas, laiha evidensia ba hau atu halai, Juiz deisde katak atu mantein ou hela iha uma, permanensia iha rezidensia to’o desizaun ikus ne’ebe Tribunal sei foti. Pronto hau hein, hau kumpri desizaun Tribunal, to’o fali bainhira mak mandatu tribunal sai para hau kumpri sentensa ba prizaun, hau sei ba kumpri sentensa ida ne’e, ne’e hau hateten klaru katak, hau sei la halai i hau sei hakmatek hodi simu desizaun ne’ebe ohin dehan katak atu permanence iha uma, iha hau nia rezidensia hodi hein desizaun Tribunal nian ikus ne’ebe mak sai husi Tribunal de Rekursu,” dehan Lucia Lobato ba jornalista sira iha TDD.

Juiza Titular ba kazu ne’e, Dr. Edite Palmira Guterres foti ona desizaun atu aplika fali medidas koazaun Termos de Residencia ba kondenada Sra. Lucia Lobato ho razaun katak laiha evidensia forte katak kondenada bele halai ba rai-liur. Desizaun ne’e nudar resposta ba pedidu Rekursu Extraordinariu kontra desizaun Juiz koletivu, tribunal Rekursu ne’ebe hato’o husi Ekipa Advogadu husi kondenada, Dr. Sergio Hornai ho ninian kolega sira.

Jose Luis Oliviera dehan bazeia ba desizaun ne’e, kondenada Sra. Lucia Lobato ne’ebe PNTL Distritu Dili konsege kaptura tiha hodi lori ba Estasaun PNTL Distritu Dili, agora daudauk “goza” nafatin liberdade iha ninian rezidensia Bidau Lecidere, Dili.

Liu tan aktivista Direitu Umanus no Observador ba Lei, Jose Luis de Oliveira, katak desizaun ne’e ilegal no hatudu malorek katak eziste duni mafia iha ita-nian judisial. “Desizaun juiza ne’e la tuir norma ne’ebe preve iha ita-nian Kodigu Prosesu Penal. Tanba tuir loloos, bainhira Tribunal Rekursu hatun desizaun ne’ebe konfirma desizaun primeira instansia ka Tribunal Distrital, maka normalmente juiz titular iha Tribunal Distrital foti medidas atu kumpri deit ona pena, laos fali foti medidas koazaun. Medidas koazaun ne’e so eziste iha prosesu julgamentu iha primeira instansia, no laos fali ba desizaun Tranzitu em Julgadu. Konfirmasaun Tribunal Rekursu (TR) ne’e nudar desizaun Tranzitu em Julgadu!”, esklarese Jose Luis.

Husi sorin seluk, tuir fontes informasaun iha Tribunal Distrital (TD) Dili katak desizaun Tribunal Rekursu ne’e tun ona ba TDD desde loron 14 Dezembru 2012. Maibe tanba agora dadauk tribunal sira tama iha epoka “Feriadu Judisial”, nune’e juiza ne’ebe pikete momentu ne’eba Sr. Ana Paula Fonseca la brani foti medidas ba kumprimentu pena kondenada Sra. Lucia Lobato, tanba senti la’os titular ba kazu ne’e, no hein Juiza Dr. Edite Palmira Guterres.

Jose Luis de Oliveira mos komenta katak “jestu” husi advogadu no juiz sira iha Tribunal Distrital Dili hanesan “drama” ida hodi desvia atensaun publiku. “Triste tebes, ita-nian autor judisial sira hanoin katak publiku hotu delek ka ignorante ba lei, nune sira bele halimar “drama” oin-oin hodi viola lei konforme sira nian hakarak. Desizaun husi TR tun iha 14 Dezembru, nusa mak juiz pikete iha TD Dili labele foti medidas? Razaun hein juiz titular ne’e la justifikadu! Hau deskonfia ne’e nudar tatika deit hodi prolonga tempu, atu juiz ho advogadu sira buka inventa dalan atu trava kondenada kumpri pena. Prinsipiu ema hotu iha lei nian okos hanesan iha ne’ebe? Diferensia saida, entre kondenada Lucia Lobato ho kondenadu Christoper Sansom? Sira nain-rua hetan ona konfirmasaun husi TR”, tenik Jose Luis.

Indikasaun “jogadas” husi “mafia judisial” ne’e mos hato’o husi jurista balu ne’ebe akompaña prosesu julgamentu ne’e. Tuir jurista ne’ebe lakohi atu identifika ninian identidade katak husi inisiu nia haree juiz ne’ebe julga kazu ne’e tenta atu ha’kmaan arguida Lucia Lobato. Tanba iha kazu tolu ne’ebe Ministerio Publico akuza ba arguida Lucia Lobato ho pena abstrata akumulasaun tinan 12, maibe iha prosesu julgamentu, juiz sira tau-ses tiha kazu abuzu poder ba projeitu konstrusaun Eskritoriu Notariado iha Lospalos, nune mos ladun konsidera evidensia sira seluk ne’ebe prokurador sira aprezenta. Ne’e duni mak iha desizaun primeira instansia ne’e ninian pena mak tinan 3 deit. “Ami hotu nudar jurista hotu, so ke knaar mak diferente, maibe ami iha responsabilidade boot atu kombate inimigu estado (krimi). Ami defende arguido sira-nian direito umanus, laos sira-nian hahalok. Hahalok ne’e arguido sira tenki responsabiliza”, dehan jurista ne’e.

Drama no jogadas husi autor judisial ne’e aumenta dezesperansa husi publiku ba ita-nian estado ne’ebe “deregon” kona-ba kombate korupsaun. Tuir aktivista Jose Luis de Oliveira katak nia la fiar ho komitmentu ita-nian Estado atu kombate korupsaun liu husi CAC. “Se estado investe iha CAC atu kombate korupsaun, maibe orgaun tribunal ne’ebe nudar orgaun prinsipal atu determina “eskola” ba koruptor sira husik fraku hela no agora sira mos (autor judisial) komesa “kontaminadu” mos ho pratika mafia korupsaun, maka kombate ne’e hanesan “mimpi di siang bolong” deit”, dehan Jose Luis.

Nune mos Jose Luis de Oliveira lamenta ho atetude ita-nian advogadu no juiz sira. “Biar tuir konstituisaun, juiz sira la responsabiliza ba sira-nian desizaun, maibe nudar sidadaun ka ajente Estado pelumenus sira tenki hatudu sira-nian lealdade ba prinsipiu legalidade hodi hasai desizaun ne’ebe lori nasaun ne’e ba futuru diak. Iha ne’ebe loos sira-nian responsabilidade nudar “defensor konstituisaun” se haree husi sira nian “jogadas ne’e?”, husu Jose Luis.  

Iha parte seluk tuir fontes ne’ebe besik liu ba Tribunal Rekursu Timor Leste foo hatene ba jornal ne’e katak iha anin di’ak ba kondenada Lucia Lobato tan fontes iha TR, deskonfia iha posibilidade eis Ministra Justica ne’e bele liberta total iha tempu badak.

“Iha ona enkontru balun no iha ona rekursu inkonstitusionalidade hodi konvoka artigu 152 konstituisaun da Republika hodi loke dalan ba Presidenti Tribunal de rekursu atu halo intervensaun hodi liberta tiha eis ministra Lucia,” dehan fontes ne’ebe husu atu jornal ne’e foo sai ninia naran.

Liu tan fontes ne’e alega katak durante desizaun Tribunal Rekursu Timor Leste ba kazu eis Ministra ne’e tan, “Presidenti Tribunal Rekursu la tama iha laran nune’e duni nia labele halo bu’at ida hodi liberta Lucia, nune’e mos ho rekursu extra ordinaria tan ne’e kompetencia juiz koletiva maibe wainhira halo rekursu inkonstitusionalidade maka iha ona dalan atu bele DR. Claudio fila husi ferias mai sei kaer kedan kazu ne’e no bele foti desizaun ruma.”

Kona ba alegasaun ne’e Jornal Tempo Semanal koko atu halo konfirmasaun ho Presidenti Tribunal Rekursu, maibe la konsege tan ba DR. Claudio Ximenes sei pasa hela ferias iha portugal to’o agora seidauk fila mai Timor Leste.

Tan Osan Domin Mak Kuda iha Mikrolet Buras ba Namalaek iha Tribunal

Tempo Semanal- dili, 15/12/2012

ARGUIDU - N, ne’ebe durante ne’e, sempre hadomi malu entre sira. Maibe, ho montante  osan U$ 240.00  mak arguidu N rai la foo hikas wainhira vitima Eulalia husu atu arguidu entrega hikas fali ba vitima ho razaun selu nia eskola.

Arguido N, nu'udar doben husi vitima Eulalia ne`ebe mak hetan baku husi arguido. Tan ne'e kazu refere lori ona ba meja juis sira nia atu tesi no arguidu N tenke hatan iha tribunal foin la-lais ne`e. 

Prolema ne'e mosu tan osan U$  240.00 ne`ebe mak rai husi Arguido no ikus mai Vitima husu atu selu eskola maibe arguido lakohi fo`o ne'e duni arguido nervosu hodi baku no tebe Vitma Eulalia ne`ebe mak hetan ona labarik fulan ida iha isin. hodi nune'e  iha loron 11/1/2012 vitima hatama kedas keisa ba Polisia Bekora no kasu ne`e tama iha tribunal Distrital Dili ho numeru prosesu 0261/2012 no hahu ona halo julgamnetu ba kasu ne`e.

Tuir arguido N,  iha ninia deklarasaun duratne prosesu julgamentu nia hateten ba juis kolektiva katak, "iha momentu ne`eba ami nai rua koinese malu liu husi telefoni no hau mos seidauk hatene nia no iha tempo ne`eba ami nai rua prometa ba malu, atu hasoru malu iha Kampus UNITAL nia oin no iha dadersan ami nai rua konsege hasoru malu duni."

Nia haktuir liu tan, "iha loroni 4/02/2012 hau baku nia tanba iha momentu ne`eba hau ba sosa pulsa iha kios nia hare hau hodi hakat mai les hau nia faru no rasta no tempo ne`eba kedas ami dada malu to`o iha polisia estasaun bekora nian."

Tuir Vitima Eulalia hato`o ba tribunal katak arguido ne`e nia koinese duni. "Nia hanesan hau nia laen, ami nain rua koinese malu fou-foun iha mikrolet laran diresaun Becora," dehan eulalia. 

Nia hahu hala'o domin no arguido ne`e rasik ba to`o nia uma hanesan fen laen.

 “Iha loron 11/01/2012,hau ba foti hau nia osan iha banko B N U ho montante $ 240.00 hodi nune'e iha loron ne`e kedas nia tuir hau atu belanja iha Kampo alor no iha ne`eba nia obriga hau foo osan ba nia mak atu rai iha nia rekening fali maibe hau la fo`o maibe nia kontinua obriga hau hodi fo ba nia U$ 240.00,” nia konta tuir.

Nia hateten liu tan katak, “ikus mai hau husu hau nia osan atu hodi selu eskola maibe nia lakohi atu fo`o ba hau no iha loron 11/1/2012 mosu prolema nia baku tebe hau nia kabun dala rua, hau sente todan ona tanba labarik iha hau nia kabun fulan ida ne'e duni momentu ne`eba kedas ami nai rua dada malu ba too iha kantor polisia estasaun bekora nian."
 Domin ne'ebe kuda husi mobile no iha Mikrilete nia laran ne'e ikus mai tenke hatan iha tribunal Distrital dili hodi rona deklarasaun husi Arguido no Vitima maibe iha prosesu julgamentu ne`e seidauk hetan resultado tanba sei adia fali.”

Rehabilitasaun Sintina Iha Gabinete PM Deskonfia Hasai Osan Boot

Tempo Semanal - Dili, 14/12/2012

ORSAMENTU- ne’ebe hasai husi governu atu hala’o rehabilitasaun ba sintina   iha edifisiu palasiu governu gabinete Primeiru  Ministru (PM ) deskonfia iha manipulasaun ba projetu refere Tribunal Distrital  Dili (TDD) bolu testamunha nain tolu hodi hato’o sira nia deklarasaun iha TDD.

Tuir sasin Jose de Carvalho hatoo deklarasaun ba iha tribunal katak, tempu ne’eba nia hanesan funsionariu publiku  iha gabinete PM hahu husi 2008 – 2011servisu hanesan asesor ba tekniku komunikasaun sosial rona informsaun husi Xisto kona ba kaza de banho no orador ne’ebe hala’o rehabilitasaun iha palasiu governu.

“Hau hare duni sasan ou material ne’ebe mai tau iha ne’eba atu halo kaza de banho boot rua ho kiik rua no orador” deklara Jose iha tribunal.

Eis Asesor PM hateten, tuir informasaun ne’ebe nia rona katak,  orsamentu ne’ebe hasai husi governu ba projetu ho motante osan 19 mil ital. Maibe, iha palasiu governu sedauk hare ke posu foun  iha ne’eba,  mais hadia deit posu tuan sira uluk nian. “Kona ba orsamentu, hau so hatene 3 mil. Mais atu liu husi 3 mil ne’e hau la hatene.  Maibe Adriano mak hatene” dehan Jose.  

Deklaraun ne’ebe hato husi testamunha Jose ba iha TDD  deferensia ho deklasaun ne’ebe Jose hato iha KAK. Ne’e duni, husi parte defeza husu ba tribunal no MP  atu bele hola medidas kona ba deklarasaun rua ne’ebe kontrariu iha KAK ho tribunal la hanesan.

Tanba Jose fo ninia deklasaun ba KAK katak, la iha BOQ ho dezenho iha tribunal deklara nia (Jose) la hatene.  Jose deklara katak, deklarasaun ne’ebe nia fo ba iha KAK la loos. Maibe ,  deklasaun ne’ebe hatoo ba iha tribunal mak loos duni.

Nune’e mos Sasin Basilio Lopes deklara iha tribunal katak, dezde nia hahu servisu iha gabinete PM  fulan Outubru 2008  projetu ba kaza de banho ho orador komesa lao ona.

“Maibe, Xisto fo fali dokumentus  ba hau,  hafoin hau hatene no hau hare iha dokumentus laran  Adriano mak bolu kompania Serafits mai kaer projetu halao servisu kona ba orador no kaza de banho. Mais tuir hau nia hare la kee tok posu foun iha ne’eba, se mak dehan,  kee posu foun iha ne’eba entaun ne’e bosok”tenik Basilio iha tribunal.

Fati hanesan testamunha  Martinho Gonsalves nudar sekaun finansas   hateten, Kaza de banho ho orador ne’ebe mak iha palasiu governu,“hau foin mak tama servisu hamtuk duni ho Adriano.  Maibe kona ba prosesu ne’e,  hau la hatene ida. Tuir buat ne’ebe hau nia hare atu ke’e fali posu foun ruma iha ne’eba hau la hare ida” hakotu Martinho. (**)