PARTE III : Opinaun Husi Estudante Kona Ba Alegasaun Emilia Aprova Fundus Ba Mac’s Metalcraft

Estudantes Universitariu iha sira nia komentariu husu atu KAK investiga Ministra Finanacas ne'ebe tuir sira nia hanoin dehan Ministra Emilia uza ninia poder hanesan Ministra financas hodi koko hariku ninia familia (red-Kaben) liu husi fornecimentu ekipamentu ba ospital sira iha Timor Leste.

Futuru jerasaun sira ne'e alega katak transparencia hanesan kurtina de'it maibe iha hahalok lakon la tuir bu'at ne'ebe Membru do governu ne'e komunga.

Liu foin sa'e Timor oan sira ne'e husu atu KAK halo tara bandu ba ministra Finanacas atu labele halai husi nasaun ne'e ba fali nasaun seluk.

Estudantes sira mos kondena hahalok KKN ne'ebe bele foo impaktu ladiak ba Futuru nasaun nune'e sira sei ezije nafatin atu kombate hahalok ne'e tan ba KKN ne'e halo husi ema ukun nain sira no ema riku sira la'os husi ema povu simplis ida.

Naran              : Jeremias Gomes

Estudante      : UNITAL

Kazu alegasaun harosu Ministra Finansas Emilia Pires ne’ebé aprova fundus ba ninia kaben mak akontese duni, ha’u hanoin ministra refere tenke toma responsabilidade ba aktu ida ne’e. 

hahalok ida ne’e hatudu katak, Ministra Finansas la iha responsabilidade moral tanba nia (red-Ministra Finansas) uza ninia poder hanesan ukun nain hodi aprova fundus ba ninia kaben. 

Ita husu KAK atu halo mos hanesan KPK halo hodi bandu Ministra Financas atu halai husi Timor Leste kuandu hahu ona investigasaun. Ha'u rona katak Ministra ne'e iha cidadaun rua entaun hanesan estudante preokupa ho Ukun nain passaporte rua. Karik ami deskonfia sira bele halai tiha entaun ita maka lakon.

Klarumente entidade hotu hatene saida mak KKN. KKN hahalok ida ne’ebé la di’ak. Ne’e duni, tenke kombate, se lae bele fó ameasa ba futuru nasaun nian. 

Hanesan estudante ami sei la nonok. Maibe, ami sei ajize nafatin  ba V Governu atu nakloke an hodi husik ninia membru ne’ebé hetan alegasaun atu responsabiliza ninia hahalok.

Ha’u hanoin KAK presiza hala’o duni investigasaun ba Ministra Finansas no husu mís ba KAK atu hala’o serbisu ho imparsialidade, neutru iha prosesu ida ne’e nia laran.

Naran              : Ernesto Sequeira

Estudante      : UNITAL

  

Estadu ida ne’e hari ho ran, ruin no ema barak mak mate ba rai ne’e. Ne’e duni, ukun ain sira ne’ebé ukun rai ne’e tenke ukun halo didi’ak hodi nune’e povu mós bele sente benefisiu husi ukun rasik an. 

Ha’u hanoin alegasaun kKN hasoru Ministra Finansas presiza investigasaun ida klean atu nune’e bele justifika katak alegasaun hasoru Ministra Finansas ne’e loos duni ou lae..? 

Maibe, relasiona ho kazu envolvevimentu Ministra Finansas hodi aprova fundus ba ninia kaben hatudu katak Ministra Finansas hakarak atu hariku ninia familia no ninia an rasik.

Hanesan estudante tuir ha’u nia hare la’os povu ki’ik no ki’ak mak komete aktu KKN. Maibe, pratika KKN ne’e mosu husi ukun nain sira. Hanesan cidadaun ita labele tolera atetude membru do governu ida ne'ebe hatene lei maibe sei viola hela.

Estudante la iha poder atu halo investigasaun no la iha poder atu julga ema. Maibe, estudante iha papel importante atu hato’o kritikan no ejize ba governu, liu-liu KAK atu hala’o investigasaun ba Ministra Finansas relasiona ho aktu ne’ebé Ministra komete.

Naran              : Julio Ximenes

Estudante      : UNITAL

Hanesan estudante ha’u hanoin Ministra Finansas uza ona ninia poder rasik hodi hakat liu Lei aproviozionamentu. 

Tanba, tuir buat ne’ebé publika iha jornal katak prosesu kona ba Ministra Finansas aprova fundus ba ninia kaben nia kompainha hodi suplay ekipamentus mediku nian liu husi dalan single source. 

Felizmente hahalok Ministra Finansas ne’e viola ona Lei  no bele kategoria iha indikasaun KKN.

Ita hotu hatene katak, korrupsaun ne’e hahalok ne’ebé la di’ak  no hahalok ne’e bele estraga futuru nasaun. Ne’e duni, husu ba orgaun kompotente atu halo investigasaun ne’ebé klean ba prosesu ida ne’e inklui mos presu ba sasan sira ne'ebe maka hatama husi kompania ne'ebe dehan ministra ninia kaben nian ne'e. Tan ba keta halo sira mos halo mark up ba presu tan ba ita bele ba geogle presu ninian aas liu fali kompania sira seluk.

Nu’udar estudante ami sempre halo monitorizasaun ba lalaok Governu nian. Ne’e duni, se iha buat balu mak la’o la loos konserteza ami tenke ejize nafatin ba Governu hodi nune’e sira bele servi povu no nasaun ida ne’e ho di’ak.

Naran              : Orpa Lay

Estudante        : UNITAL

Kazu alegasaun harosu Ministra Finansas Emilia Pires ne’ebé aprova fundus ba ninia kaben mak akontese duni, ha’u hanoin ministra refere tenke toma responsabilidade ba nia lala'os ida ne’e. 

Atetude ida ne'e hatudu momos no klaru tebes mai ita katak, Ministra Finansas la iha responsabilidade moral tanba nia uza ninia poder hanesan ukun nain hodi aprova fundus ba ninia kaben atu hariku sira nia aan.

Ne'e hatudu momos katak entidade balun hatene lala'ok ne'e viola lei no KKN hahalok ida ne’ebé la di’ak. Dala barak sira finjidu liu-liu ko'alia kona ba transparencia no akauntabilidade maibe ba iha porta transparencia ita buka naran kompania Metalcraft ka ministra ninia kaben manan projeitu la tau iha ne'eba. Nune'e duni hakarak ka lakohi ita  tenke kombate no nu'udar estudante ami sei la nonok. 

Ami sei ajize nafatin  ba V Governu atu nakloke an hodi husik ninia membru ne’ebé hetan alegasaun atu ba hatan ninia salan. 

LEGACY IRREGULARIDADE PDD LORI HIKAS EIS ADMINISTRADOR BA TRIBUNAL

Tribunal Distrital Dili tesi lia alegasaun KKN no
abuzu de poderes lubun ida ona.
Boot balun kotu  porvatoriu hatun ona
 sentenca tan ba komete krime ne'ebe tuir ulun boot sira
katak grave liu moras HIV Aids ne'e
maibe seidauk iha ida maka sulan iha Bekora. 

Tempo Semanal-Dili, 21/09/2012

Maske IV Governu ninia vida hakotu ona liu husi elisaun 07/07/2012 maibe malisan PDD (Pakote Dezenvolvilmentu Distrital/ Desentralizadu) sei afeta eis lider distrital balun. Tribunal Distrital Dili dala ida tan rasta hikas fali Arguido RBC ho ELFdC hodi hatan ba alegasaun ne’ebe hasoru sira kona ba prosesu distribuisaun PDD ne’ebe deskonfia hamosu iregularidade balun no falsifikasaun ba dokumentus ba distribuisaun tender ninian..

RBC nu’udar ulun bo’ot iha distritu capital nasaun ninian ne’e iha momentu ruma kotuk Tribunal distrital Disttrital ninia purvatoriu dere ona kastigu kadeia ho todan tinan tolu fulan neen ne’e nungka sente moris iha komarka ho juiz sira nia sentence refere maibe dala barak eis lider distritu Dili ne’e sei kastigu aan livre iha kareta laran, pasiar liu husi liuron Dili ninian. Ministeiru Publiku kondena arguido nain rua ne’e halo krime abuzu de poder hodi halo konkalikon ho komapnaia ida ho naran Inisial MC, Lda ne’ebe manan 100% projetu balun la liu husi tender.

Kazu ne’ebe registu iha Tribunal Dili ho numeru prosesu 668/2012/TDD iha ninia julgamentu hala’oa husi Juiz nain tolu hanesan Juiz Antonia Gomes, Juiz Antonio Goncalves no Juiz Antonio Gomes. Husi parte Ministeiru Publiku Prokurador Jose da Silva no Jose Aparicio mak sai hanesan defensor ba Arguido nain.

Iha okaziaun ne’e Tribunal foo tempu hodi rona uluk lia sasin husi testamunia husi Sub distritu Kristu Rei, Simplicio dos Santos. Iha tinan rua kotu Simplicio dos Santos hamutuk ho ninia belun sira husi sub distritu Nain Feto, sub distritu Vera Cruz, Atauro ho Metinaro hamutuk tama iha ekipa konjunta distrital hodi halo selesaun ba dokumentus atus ida resin ne’ebe compete ba PDD husi distritu Dili ninian.

“Ami grupu lima ne’e ida-idak tun ba verifika dokumentus husi kompania sira nia profile no valor projetu par abele hatene se maka merese atu mana. Maibe momentu ne’e Administrador Distritu Dili desizaun ona, dehan komapania MC, Lda mak manan. Maibe la liu husi hodi ami,” alega Simplicio dos santos.

Tuir sistema ne’ebe hatuur iha momentu ne’eba katak apaliasaun dokumentus no perfilu kompania sira nian halo husi EKD (Ekipa Konjunta Distrital) husi syb distritu iha Distritu Kapital Nasaun ninian maibe tuir testamunia ninia alegasaun katak desizaun foti fali husi Administrado Distrtu no sira rasik inocente.

Maibe hatan ba alegasaun ne’e defensor arguido nain rua ne’e ninia dehan ninia kliente so asina deit bazeia ba desizaun husi Ekipa Konjunta Distrital ninian. “projeitu ne’e ekipa konjunta Distrital mak foti desizaun. No asina, administrador mak asina. Ne’e los,” Pedro Aparacio fila lia kontra testamunia nia deklarasaun.

Defensor ne’e mos kontra akuzasaun husi Ministeiru publiku ne’e dehan ninia kliente sira halo krime tan ninia kliente la hetan osan ruma husi PDD. Tuir Aparico katak kazu ne’e mal administrasaun ka problema tekniku ninian. 

CEPAD Buka Abut KKN, Membru Governu Riku Ho KKN

Tempo Semanal-Dili, 28.10.2011

Centru Estudu ba Paz no Dezenvolvimentu (CEPAD) iha sexta feira lanca grupu servisu hodi buka hatene abut ba kauxa KKN iha nasaun foun Timor Leste dezde 2007 to’o 2009.

Prezidenti CEPAD, DR. Joao Boavida deklara katak grupu servisu ne’e sei halo konsulta ho populasaun iha Timor Leste hodi bele identifika loloos kauxa ba grivi KKN ne’ebe ninia abut hetan firmentu wain hodi nani buras maka’as husi nasional too baze.

“Grupu trabalho ne’e para hala’o estudu kona ba problema KKN. Depois grupu ne’e bele hamosu fali proposta ho rekomendasaun no politika diak id aba governu hodi hodi haree to’ok rekomendasaun sira hato’o ne’e. I bele sai hanesan programa nasional ida hodi funu hasoru KKN,” dehan Prezidenti CEPAD.

Estadu harii ona instituisaun hanesan inspeksaun jeral do estadu, PDHJ no KAK maibe seidauk tesi KKN ninia ikun tan ba to’o ohin loron Korruptor sira sei goza nafatin ho riku ne’ebe sira rekolha ho dalan imoral ninian. Nune’e duni tuir CEPAD ninia hanoin atu kombate KKN presiza iha estudu ida ne’ebe produz relatoriu adekuadu hodi kombate KKN.

“Grupu de trabalho sei atende ida ne’e, par abele partilha ho KAK no PDHJ atu nune’e hodi hamutuk mekanizmu politik diak ida para kombate KKN,” Joao dale.

Nia apela katak, “mai ita hotu servisu hamutuk hodi kombate Korrupsaun, tan ba Korrupsaun bele atraza prose demokrasia Timor no prosesu dezenvolvimentu ekonomiku I bele hamate kiak no mukit iha nasaun ida ne’e.”

Numeru KKN avansa maka’as duni no milaun lubun mak naben ba Korruptor sira tan ba ukun nain sira ne’e hatene halo lei hodi taka netik publiku ninia matan hanesan mos lei pensaun Vitaliza ho eis titulares.

Marcelino da costa, estudante UNTL ida dehan, “tuir hau nia governasaun Timor Leste sai hanesan kompania hodi hariku ema lubun ida hanesan Membru do Governu no deputadu balun tan ba ema hirak ne’e barak mak antes hetan kargu sira balun sei aluga uma (kos kosan) no sei sa’e motor de’it maibe foin maka tinan haat hetan fiar sira nia moris mudah husi ho velosidade maximu tebes. Barak maka sosa rai iha Dili laran tama too metinaro, balun harii uma iha Dili laran tama too area rurais no husi ona motor ba kareta mesak luxu hodi goza povu ne’ebe sei kiak no mukit. Maibe Dili klot demais atu haksumik Korruptor sira nia aktu.”

Too ohin iha kazu lubun ruma maka tama ona iha Tribunal no KAK rasik hatama ona rezultadu investigasaun kazu KKN balun hasoru membru do governu balun iha IV Governu konstitusional ninia laran maibe to'o ohin publiku sei duvidas ho KAK ninia servisu tan ba KKN sei nani maka'as no la iha membru do Governu ida maka tama ona iha bekora.

New Year Letter from the Director of Tempo Semanal, Jose Belo. HEROES VERSUS CORRUPTION

Jose Belo

This is a letter from the Director of Tempo Semanal and represents personal reflections and opinions on behalf of the Director and Founder of Tempo Semanal: A Satire and tragi-comedy.  Such is the state of Timor-Leste today.


Dear Readers:
It has recently been the Christmas and New Year period around the world and in Timor-Leste.  At this period people reflect on the past present and future.  Let me express my sincere appreciation to all your the readers great comments, criticism and solidarity. 
But I am still the same vulnerable and egoistic man: Jose Belo.  Do I have unfair attitudes and ambitions to enrich myself and/or become a Minister; so that I can rob more state funds/financial resource?
My mind is occupied by Corruption, Nepotism and Collusion, which fly against the living principle of my now dead heros. 
Now, I am nothing. 
Often, I question myself, why the hell are you sitting in your guest room like an idiot José?
Why don’t you think of getting yourself up, and go and get a BMW, Hummer, Pajero, Prado for yourself, Jose? 

Jose Belo hamutuk Grupu David "Daitula" Alex nian 

Why you are still driving that old, rusty and old Toyota Rav4, Jose?
Come on Jose!... hey José, stand up and find ways to be corrupt, don’t just keep on sitting while looking at the photos of your four great but dead heros, Nicolão Lobato, David Alex, Nino Konis Santana and Pedro Nunes Sabalae, who are no longer with me here physically but they live alive  every day in my stories, memories and photos.  In my mind.
Heyyyyyyy,,,,,,,get away from me, José!
Remember alone the remarkable determination, sacrifice, honesty, credibility of the living memories from my great heros that haunt me still in my conscious and sub-concious moments. 

Konis Santana no Jose Belo

Forget it José. Come on José! leave José alone. 
José, you could be a greater corruptor than others. 
Don't make me sick with your Toyota Rav4 which with no air conditioning. 
José,...you have fought for this country. José, I have been in prison because of your stupidity man! We have lost lots of our family members. 
Now, listen carefully, I want you to take money from your left pocket then put it here....in the right pocket. So I can use it to buy a Hummer. 
Am I still the man of Principle, José?"

Hummer - Oligarkia Timor-Leste Nian - Pualaka Nian.

Editor Note:
Tempo Semanal would not be alive today because of the love, commitment, trust and hard work of its staff.  To them all credit goes for the past, present and future success of Tempo Semanal.  Hakuak Bo'ot!

Horta Rekuinese Direitu Moris Hamutuk Gay ho Lesbian, preokupa ho Krime organizadu, UNPOL Nia Abuzu Sexual, Violensia Domestika, Artemarsiais, KKN No Exekusaun Orsamentu Ministeiru Infraestrutura

Tempo Semanal 19.12.2010

Iha fulan ikus tinan 2010 sai hanesan fulan ba halo evaluasaun no verifikasaun rekorda tomak iha tinan ne’e. Iha fulan preparasaun ba Simu Jesus nia moris ne’e mos marka ho importante balun hanesan loron ba invazaun Indonesia, Loron Nossa Senhora da Conceição loron anti Korrupsaun, Loron ba Direitus Humanus. Iha fulan ne’e mosu ona marca haleu ka manifestasaun husi komunidade iha Dili laran. Iha loron Anti Korrupsaun sociedade civil halo pawai hodi kaixaun sinal ba kontra virus KKN no iha loron Direitu Ema nian Komunidade ho Sociedade Civil hakilar defende direitu ba uma ho rai no kontra desizaun Governu RDTL ne’ebe deside ona atu hasai komunidade balun maka okupa uma eransa okupasaun Indonesia ninian ne’ebe husik hela, dezde 1999 ate agora.

Prezidenti da Republika DR. Jose Ramos Horta hanesan lider Timor oan ida ne’ebe simu premiu nobel da Pas hamutuk ho Amo Bispo Dom Carlos Filipe X. Belo iha tinan 14 kotuk iha ninia deskursu iha Plenaria Parlamentu nasional hatudu ninia preokupasaun boot kona ba Krime organizadu husi ema estranjeiru balun iha Nasaun ne’e, liu husi esplorasaun Feto sira nia di’ak. Xefe do Estadu ezije atu hola medidas forte hasoru ema sira ne’e tan ba viola lei nasaun foun Timor Leste.

Iha Nasaun Timor leste ne’ebe ninia populasaun kuaze pursentu sia nolu resin hitu iha Fiar Katoliku ne’e la ses husi sexu Gay (pamleiru) no Lesbian (Bermanek). Iha ne’e mosu kestaun boot ida katak maske grupu sexu rua ne’e ninia kbiit barak maka uza husi instituisaun do Estadu no sociedade barak maibe sira ninia prezensa la hetan rekuinesimentu iha leis no konstituisaun da Republika. Iha Leis balun define no defende direitu ba feto, labarik no grupu sira seluk maibe la temi nein uitoan kona ba sexu rua ne’e. Tuir Membru Parlamentu Nasional ida ne’ebe uluk hola parte mos iha debate no aprova lei inan Timor leste ninian iha tinan 2001, dehan, “ami uluk hakarak tau mos direitu ba grupu rua ne’e maibe tan ba Igreija katolika maka, obrigatoriamente ami tenke hasai.”

Iha nasaun dezenvolvidu sira seluk hanesan Amerika no europa iha ona lei hodi autoriza grupu sexu rua ne’e legalize sira nia moris hamutuk maibe iha Timor Leste Gay ho Lesbian sei hala’o moris hamutun tuir dalan kladestina ninian. Iha Portugal, Asemblei da Republika loron 31 fulan maiu 2001 aprova Lei n.º 9/2010, “Permite o casamento civil entre pessoas do mesmo sexo,” no alterasaun ba lei ne’e iha loron 30 fulan Agusto tinan ne’e.

Tuir reprezentante igreija katolika ninian ida, iha Dioseze Dili, Padre Domingos Soares alias Maubere antes husik hela TL ba estranjieru, iha momentu ruma kotuk, deklara ba jornal ne’e katak, “moris hamutuk entre mane ho mane no feto ho feto ne’e krime.”

Maibe Prezidenti Horta rekuinese mezmu Gay ho Lesbian hanesan kreiasaun Maromak ninian iha Direitu hanesan mos ema normal sira seluk nune’e duni presiza esforsu hodi debate iha plenaria PN atu legaliza asuntus ne’e.

Tuir dada lia ho Jornal ne’e, gay paer rua prepara aan daudaun atu legaliza sira nia relasaun iha tinan oin. “se karik la iha problema amib sei kaben iha Tinan oin iha Dili,” dehan gay paer Timor oan ida ne’ebe husu atu labele publika sira nia naran ho data ezata.

Iha paer ida seluk dehan, “ami hili ona loron ho fulan atu halo kazamentu antes buat ruma akontese. Tan ba hau hakarak hau nia paer mos iha direitu ba buat ne’e ami rua ninia direitu. Nune’e duni tinan oin ami sei kaben iha ne’e,” dehan paer ida seluk ne’ebe moris hamutuk durante tinan hitu ona.

Prezidenti mos dehan virus KKN ne’ebe halo moras bo’ot ba orsamentu do Estadu hada’et ba institusoen do Estadu tomak no tuir ninia hanoin iha meius rua hodi tenta kombate. Ramos Horta mos dehan tinan 2011 hanesan tinan ikus ba Governu atu prova ninia kbiit iha exekusaun ba orsamentu do Estadu nune’e, nia apelu ba Ministru sira atu labele pasiar demais ba estranjeiru ho Razaun tuir konferensia.

Nia mos soe viadas atu Ministeiru Infraestrutura ba halo kontratu ho ema Estranjeiru mai aijuda area infra estrutura tan ba Xefe do Estadu duvidas maka’as ho Ministru ne’ebe kaer pasta ne’e ninia kbiit iha ezekusaun orsamentu ne’ebe aloka ona ba Ministeiru ne’e tinan-tinan. Tuir mai ita ba akompania hamutuk dada lia eskluxivu Tempo Semanal (TS) ho Prezidenti DR. Jose Ramos Horta (RH) tuir mai ne’e no ami presiza informa ba sani nain sira katak Intervista ne’e sei hatun daruak tan ba naruk demais. Nune’e duni keta haluha sani iha edisaun tuir mai.


TS: Sr. Prezidenti ita boot ohin hato’o deskursus furak ida iha parlamentu Nasional ba loron Direitus Umanus Universal. Bele halo rezumu uitoan kona ba deskursu ne’ebe sua excelencia hato’o?


RH: Obrigado…Hau koalia foka liu ba problemas sira ne’ebe kona ba violensia demestika, violensia seksual liu-liu kontra labarik sira. Feto oan sira. Hau koalia kona ba prostituisaun ne’ebe mai husi rai liur ke ita bele konsidera hanesan krime organizadu.

Tanba ema feto husi rai hanesan Thailandia ka, Xina no Filipinas ema ne’ebe kiak iha ne’eba. Depois sira simu manipulasaun husi ema at no grupu sira hakarak espolora sira, bosok sira no lori mai timor, hateten atu servisu iha otel no servisu iha banku, maibe sira too iha ne’e, hasai tiha sira (feto) nia pasaporte i tau sira servisu fa’an an para hetan osan.

Maibe osan ne’e ba sira (Operador Prostituisaun), tan ne’e hanesan eskravatura (sex slave). Iiii… ita iha timor labele permiti fali sai ke ita Timor sai fali sentru ida ke ema bele mai arbiru para halo esplorasaun ba feto kiak sira, ker estranjerus nune’e mos timor oan nian.

TS: Sr. Prezidenti, relasiona ba kestaun ida ne’e, iha dili laran fatin lubuk ida ke la’os subar, maibe malorek loos iha pratika prostituisaun no hala’o tranzaksaun ba drogas,. Ne’e Loos ga La’e?


RH: Ne’e,,, loos duni. Iha buat balun ne’ebe sira bolu massage ka masajen Thailandez ka, masajen ida ne’e ou ida ne’eba. Masajen ida ne’e klaru. Masajen la’os hanesan krimi. Masajen, ita hotu –hotu presiza masajen. Dala ruma ba hospital iha fisiterapiotik iha ne’eba, balun ai kole, musklu la diak hanesan atleta sira ou ema ne’ebe estres servisu barak, presiza halo masajen ne’e ka komu isin, ne’e normal. Ba hau ne’e diak.

Maibe kuandu ita ba masajen sira be, balun iha dili laran ne’e, ne’e la’os masajen. Ne’e la’os bar. Ne’e fatin prostituisaun. Hau la’os hanesan halo kritika feto sira ne’ebe ke monu iha prostituisaun. Tanba feto barak, estranjerus ka ita nian, ne’ebe monu iha prostituisaun, la’os tanba sira hakarak. Ne’e la’os buat ida ke halimar. Ne’e tanba sira susar, osan la iha, dala ruma oan iha. Ou dala ruma feto joven sira, ke hakarak hetan osan para ajuda familia, ou sosa netik hena ruma, relozu no motor nune’e sira komesa tentasaun husi ema internasional sira iha ne’e, lohi tun, lohi sae, ibun ben, entaun feto sira monu i monu tama ba prostituisaun.

Sira ne’e (feto) ha’u la’os hanesan kritika. Hau kritika ema sira ne’ebe esplora sira. Ema ne’ebe mai husi Xina ka, mai husi Thailandia, mai husi filipinas, mai husi.... Dada feto, sira nia emar rasik, mai iha timor leste. Depois hasai tiha feto sira ne’e ninia pasaporte, obriga sira fa’an an, i depois sira (fa’an Feto) mak rai tiha osan ne’e.

I depois sira (estranjeirus) mos manipula joven feto timor oan para fa’an an. Portantu krime, la’os feto sira ne’ebe monu iha problemas ne’e. Krime, sira ne’ebe manipula, sira ne’ebe bosok no esplora feto didiak no feto sira nia susar, para hetan osan ba sira rasik.

TS: Tuir Xefe Estadu nia hanoin saida mak estadu Timor Leste, presiza halo hodi prevene problemas prostituisaun no drogas ne’ebe da’et daudaun ona ba krime organizadus iha nasaun ne’e?


RH: Hau hatene ke, UNPOL no PNTL dala ruma halo ona raid (puska). Maibe la suficiente nune’e sei nafatin hela. Imigrasaun tenke hare didiak, labele fo viza ba feto sira ne’ebe mai, no labele foo viza ba mane sira ne’ebe, sira maka hanesan proprietariu, sira ne’ebe maka organiza buat sira ne’e, iha ne’e.

Sira la’os bisnismen. Ita la presiza bisnismen ke nune’e. Timor la’os rai ida ke porkaria boot ou rai ida ke araska liu ke presiza bolu fali ema ne’ebe bisnismen ida ke nune’ene. Ne’e ita lapresiza. Duni sai kedas. Lalika hein ba tribunal.

Tanba sa mak hau dehan lalika hein ba tribunal? Tanba sira tama ho visa..., visa turista. Maibe sira mai halo fali negosiu ne’ebe ilegal hanean prostituisaun. Enatun sira viola lei imigrasaun nian ona. Entaun lalika hein ba tribunal. Polisia ho imigrasaun lori kedas sira ba aeroportu, hatama iha aviaun mak ne’e ona. Eeee... haruka sira fila.

TS: Iha fulan Novembru, PNTL halo puska ba Bar ida naran kartika Sari, iha bairo dos Grilius, konsege kaer ema estranjeiru nain 13 inklui evidensia balun hanesan droga. No ironia uitoan maka PNTL mos kaptura fali ID card elementus PNTL ida ne’ebe servisu ba Polisia Imigrasaun, iha karteirra feto ida ke deskonfia hanesan nain ba fatin refere. Maibe interesante liu tan maka kuandu kazu ne’e lori ba julgamentu, tribunal dehan PNTL halo puska ida ne’eba, la bazeia ba ordem husi tribunal entaun liberta hotu kedan ema sira ne’e. Depois tuir observasaun fatin ne’e hahu reativa fali ona. Karik Sr Prezidente la haree, hahalok ida ne’e sai fali dilema boot ida iha nasaun TL, ba kombate pratika prostituisaun ho droga?


RH: Ne’e, hau la konkorda ho tribunal nia intervensaun. Hau hateten ba polisia, ne’e lalika liu husi tribunal, tanba viola lei imigrasaun. Ita fo visa para nia mai pasiar. Maibe nia mai fali halo negosiu ida ne’e, bisnis sira ke ilegal, ke krime ida hodi esplora ema, lori kedas ba erportu. Hau la komprende tanba sa mak tribunal halo fali intervensaun ida ne’e.

Iha rai barak-barak, ema ida ba australia purzemplu, tama la kumpri visa ne’ebe nia ba. Porizemplu nia ba ho visa turista nian. I depois nia buka fali servisu, mesmu nia servisu normal imigrasaun duni kedas nia sai. La’os liu fali husi tribunal. Portantu hau lahatene tanba sa tribunal iha intervensaun fali ba kazu ida ne’e. Ne’ene tribunal la iha kompetensia ba kazu ida ne’e.

TS: Karik sebele sr. Presidente da Republika halo to’ok rezumu badak ida kona avaliasaun ba dezenvolvimentu en termus ba respeitu direitus umanus iha Timor Leste hafoin kazu Kuka, Atauro no kazu sira seluk. Entre avansu pozitivu no negativu ida ne’ebe maka barak liu?


RH: Hau kontente. Hau kontente maske, ita iha problema oioin, problemas ne’e iha deit area social no ekonomiku. Ita bele hateten injustisa sosial, kiak sei barak, ema barak se la iha uma, hahan mos susar atu hetan.

Ita sei iha problemas oioin hanesan violesia demostika, violasaun seksual, labarik barak ke hetan violasaun iha uma laran duni. Ne’e krime no violasaun direitus humanus.

Maibe, ida ne’e iha ita nia liman duni atu rezolve ida ne’e. Tanba ne’e mak iha parlamentu, ohin loron 10 dezembru hau koalia liu ba ida ne’e. Ba problema violensia seksual kontra labarik, ne’ebe akontese iha uma laran duni ou iha liur. Ne’e krimi boot.

Maibe iha direitu civis i politikus ne’e, timor diak teb-tebes. Diak liu rai barak-barak iha mundu ne’e. Ke iha liberdade de imprensa sein pursentu, ke iha liberdade politika signifika iha partidu politika oi-oin, bele kritika governu, instituisaun estadu, iha sosiadade sivil ka NGO, halo intervensaun maka’as. La iha prezu politika, ita nian ke iha bekora ka glenu no iha ne’ebe ne’ebe. La iha trotura. La iha hanesan estadu ka governu iha polisia sekreta, ne’ebe halo monituramentu ba ema ou ameasa ema. Tanba nia atetude ka opinaun publika. Ne’e timor leste diak i ke hau hatene diak teb-tebes. Tanba hau konese rai barak-barak iha mundu i ita kompara ho sira, timor leste iha oin los.

Problema boot iha violensia demostika i abuzu seksual, problema komesa mosu, iha krime organizadu hanesan prostituisaun, droga i buat sira ne’e.

TS: Sr. Presidente ita koalia kona ba direitus umanus iha ita nasaun laran, iha mos grupu sexu ida ou rua mak ita hanesan nega sira nia direitu mezmu tuir kultural ka konstituisaun la devini sira nia direitu iha ne’eba, purzemplu direitu ba ema gay no lesbian sira. Oin sa Sr. Prezidenti ninia hanoin?


RH: Bon,,,, primeiru kuandu ita koalia kona ba direitus humanus la iha esexaun. Signifika, ema oan ida, feto ka mane, ne’ebe nia hadomi, nia fallin love, nia hakarak hela no nia hakarak halo nia vida, hamutuk ho elimentus ida ke nia sexu rasik, hanesan mane ho mane ou feto ho feto. Sira hakarak hela hamutuk, tanba sira hadomi malu, ne’e la’os krime, maibe ne’e natural.

La’os siqnifika ke ita bele bolu ne’ene.....mas ita bele halo diferensa ruma karik, ne’e la’os kazamentu. Maibe ita bele bolu uniaun ou ita bele bolu ho buat seluk.

Tanba kazamentu iha igreja nian, ita tuir lei igreja nian ke hateten kazamentu mane ho feto ou feto ho mane. I kazamentu ne’e normalmente rejultadu mak iha familia, iha oan. Ne’e mai husi istoria tradisaun no hanorin igreja nian.

Kuandu, ita koalia kona ba gays no lesbians ne’ebe hakarak hola malu, ne’e ita nia konstituisaun lahateten ke ne’e krime. Ker ita nia konstituisaun ka leis la lahateten ne’e krime. Ne’eduni labandu sira atu labele hela hamutuk.

Tan ba Estadu labele tama ema nia uma laran para hare see mak toba ho see. Sira (Gay ho Lesbian) hakarak moris hamutuk hanesan kajal ida, ne’e ita bele halo debate iha Parlamentu Nasional. Mezmu bele debate hotu-hotu, mas hau hateten tuir konstituisaun ita nian, tuir konvensaun internasional no tuir ita nia fiar ba direitus humananus, hau labele hateten ba kajal mane nain rua ke guy no feto nain rua ke lesbian, ke sira hakarak hela hamutuk. Ne’e sira nia vida no ne’e too mate hanesan kajal ida, ne’e sira nian.

Ita lahatene saida mak sira halo iha uma laran. Se ita hateten ne’e proivi, ne’e krime, signifika entaun ita atu tama ema nia uma laran para hare sira nain rua toba hamutuk ka lae. Portantu ne’e, hau nia pozisaun, hau nia hanoin mak ida ne’e. Tanba sira mos maromak nia oan. Ema ne’ebe ke gay no feto sira ne’ebe lesbian ne’e mos maromak nia oan, hanesan ita hotu-hotu. Sira iha sentimentus ba malu, ita respeita ne’e.

Ita bele hateten la bolu ne’e hanesan kazamentu. Tanba kazamentu, konseitu lia fuan ne’e, ka ita haree abut lia fuan ida ne’e, iha tradusaun hateten kazamentu ne’e feto ho mane hola malu. Prontu entaun, ita bele bolu oin seluk, uniaun entre ema nain rua.

Tantu ita la bolu kazamentu, ita bolu uniaun. Maibe sira harakak heka hamutuk. Partilia sira nia vida, ne’e sira nia direitu i estadu labele interven fali ba ida ne’e.

TS: Sr. Prezidenti, kuandu ami dada lia ho paer ida sira hakarak legaliza sira nia relasaun tanba tuir sira nia argumentu katak sira iha sasan balu ke ida mate karik, lakohi famila mak mai hadau fali sira nia soin. Nune’e duni karik estadu timor leste iha hanoin atu konsagra mos iha konstitusaun hanesan mos nasaun sira seluk inklui portugal foo autoriza sira halo rezistu civil?


RH: Bom.. primeru hau hakarak hateten de’it ke materia ida ne’e, asuntu ida ne’e, kompetensia parlamentu nasional, sosiadade sivil no igreja bele fo kontribuisaun. Para oinsa esklarese ka ligaliza kazu sira ne’e. Maibe hau hateten mesmu ke kazamentu ou uniaun ne’e la’os ofisial, signifka ke la baziadu iha lei ida; ema ida ke iha bens ruma. Nia proprioridade ruma, ke ninian, nia iha diretu atu foo buat ne’e ba ema ne’ebe nia hakarak.

La’os familia mak interven fali. Tanba nia mak propritariu, se nia halo kedos eranxa ida ka surat ida, ba advogadu ke se, nia mate karik nia uma, nia entrega ba ema ida ne’e, tau nia naran. Portantu ne’e ninia direitu tanba nia mak propriotariu. La’os nia maun ou tiun ka aman nian. Se ninia duni, nia iha direitu atu husik ba ema ne’ebe nia hakarak. se kuandu la iha buat ne’ebe ita bolu eranxa, se la iha karik buat ne’ebe ita heteten ne’e, kuandu ema mate nia la halo surat ida.

Entaun ne’e, kuandu batribunal, normalmente tribunal deside foo kedas ba nia oan ou foo kedas ba nia fen, konforme. Ne’e kuandu la halo eranxa legal, mai husi ou atraves de notariu ka atraves tribunal.

Portantu Se nia mate derpente, nia la husik surat ida, entaun normalmente iha rai barak, ba direitamente ba nia oan. Nia oan sira maka erdeiru lejitimu.

Maibe se nia iha surat ida ona, ne’e kuandu tribunal loke surat ne’e, kuandu nia mate mak surat ne’e nia advogadu loke, nia hateten ne’e hau nia erdeiru mak ida ne’e. Hau fo sasan ba nia. Tanba nia bele hateten, hau lakohi foo ba familia ida.

Hau ninia sasan sira ne’e, ha’u entrega ba igreja. Ne’e nia direitu. Nia bele hateten hau nia sasan sira ne’e, hau entrega ba meiu ambiente, ba ONG ida ne’ebe ke tau matan ba ai laran no tasi i foho. Iha rai bara-barak ke halo nune’e. Balun ate husi sira nia osan sira ne’e ba sira nia busa, sira nia asu ou sira nia animal ruma. Portantu sira lakohi husik ba sira nia familia. Ne’e sira nia direitu.

TS: Iha parlamentu Sr.presidente sita makas kona ba abuzu seksual no violasaun seksual iha timor mas tuir estatistik ne’ebe ami hetan hatudu katak membru ONU nian iha tinan ida ne’e kazu abuzu seksual hat no iha dia 27 kaza minha ne’ebe komete husi membru GNR ida ?


RH: Hau hatene ke iha Timor Leste, iha tinan sanulu nia laran ne’e, hahu iha 1999, 2000, kuandu forma forca internasional mai ho Peace Keeping, ho polisia nasoeins unidas i iha rai bara-barak ne’ebe iha forsa de pas no polisia, akontese dala barak problemas ne’ebe oioin ke ho violensia seksual ou esplorasaun seksual buat, sira ne’e.

Nasoeins unidas, iha kode konduta ke rigiroju ba sira nia elementus. See mak halo hahalok nune’e, komportamentu nune’e, nasoeins unidas, sira iha sira sistema interna. Sira tenke investiga. Sira labele hateten, derepenti kastiga kedas ema ne’e. Sira labele halo.

Tanba ita mos, iha ita nia lei kuandu iha akuzasaun ida, ita halo investigasaun. Investigasaun remata ita hare, haruka ba instituisaun ne’ebe kompetente hanesan tribunal. Portantu ita mos halo nune’e.

Nasoeins unidas halo nune’e. I hau hatene ke, sekretaris jeral ONU, hau hatene ke reprejentante espesial, sira ezije displina maka’as ba elimentus husi nasoeins unidas hotu-hotu civil, militar no polisia.

Kazu ne’ebe ita hateten, hau foin mak rona. Maibe, hau konfiansa ke nasoens unidas sei halo investigasaun. Investigasaun sei lori tempu, labele halo arbiru. Sira tenke rona ema hotu-hotu. I se prova duni ke elimentus GNR ou elementus UNPOL halo komportamentu nune’e, nasoeins unidas sei halo puniisaun. I ninia instituisaun rasik mak sei halo punisaun.

Tanba nasoeins unidas, ninia punisaun oinsa. Sira nia punisaun mak ida ne’e deit, duni ema ne’e sai husi nasoeins unidas, sai husi Timor Leste. Sira labele halo tan buat seluk tanba instituisaun nasoeins unidas, la’os estadu soberanu, ke iha tribunal ke iha kadeia.
Sira bele espulsa deit ema ne;e husi sira nia misaun. Depois sira haruka prosesu ne’e, ba ema ne’e ninia rain i halo perasaun ba governu iha rai ne’ebe ema ne’e mai, para julga ema ne’e.

TS: Sr. Prezidenti, ita mos iha loron sia fulan ne’e selebra loron anti korupsaun. Mezmu KAK iha ona maibe alegasaun KKN maka’as liu tan. Oin sa Sr. Prezidenti ninia hanoin kona ba KKN iha nasaun ne’e?


RH: Ita hatene ke korupsaun tama infiltra iha ita nia sociedade, iha ita nia institusoins estadu maka’as, dezde kiik liu too boot sira.

Dezde funsionariu oan ida ke atu simu surat ida, nia hateten tenke foo Dollar ida ou Dollar sanulu. Too alfandega, too polisia, too prokuramen, too obras publikas. Iha fatin barak ita rona.

I hau hatene ke provedor direitus humanus halo investigasaun maka’as. KAK foin mak hahu rekruta ema no buka fatin atu servisu. Ne’eduni seidauk iha biban ou menus sira para halo sira nia knaar didiak. Prokuradoria jeral da republika mos halo investigasaun maka’as.

Ho luta sira ne’e hotu, ho mekanizmu sira ne’e hotu, ita bele hatun korupsaun. Maibe atu hatun korupsaun meus importante liu eee ita halo edukasaun. Foti urgulho nasaun nian no idak-idak nia dignidade. Ho kultura ida ne’e mak iha longu prazu, iha tinan ruma nia laran, timor bele moos kompletu. Ho via justisa deit, sei susar. Ita haree rai boot sira hanesan brazil. Korrupsaun iha Brasil, iha Amerika, Mexiko, Chile, Indonesia, Thailandia. Rai sira ne’e antigu I boot liu duke Timor. Sira independent tinan lima nolu balun mais atus ida ka atus rua. Sira dezenvolvidu liu ita maibe Korrupsaun mos iha.

Ne’e duni hau hateten luta kontra korrupsaun liu-liu mai husi edukasaun, mai husi kultura no dignidade. I iha ne’e sei lori dalan naruk no tempu. Entretantu, ita labele hein fali ida ne’e husi rezultadu edukasaun ho kultura ninian. Justica tenke intervene daudaun. Nune’e para povu bele haree, ema ne’e ke nauk osan estadu nian simu todan mai husi Tribunal. I para halo ida ne’e, provedoria dos direitus Humanus hanesan mos ho Prokuradoria jeral da Republika tenke iha meus ho rekursus Humanus par abele halo investigasaun didiak.

Portantu konkluzaun maka ida ne’e. Korrupsaun iha no barak iha Timor Leste. Maibe iha komitmentus mos maka’as husi Prezidenti da Republika, hau rasik, Primeiru Ministru no Parlamentu para it abele kontrola buat ida ne’e.

TS: Maibe iha Komentariu haliz husi parte balun hasoru komitmentu politiku nain sira atu luta hasoru KKN. Tan ba tuir komentator sira nia haree KKN ne’e halo husi duni ema sira ne’ebe pronuncia komitmentu sira ne’e. Oin sa Sr. Prezidenti nia reasaun?


RH: Ha'u la konkorda. Tanba hanesan ezije fali Primeiru Ministru (PM) no Presidente Repúblika atu halo julgamentu, ha'u hateten de'it, ha'u nia kompeténsia mak kolia kona ba problema ida ne’e.

PM nia kompeténsia mak hare no fiskaliza, monitór Ministériu sira. Tenke tau matan loron-loron ba Ministru sira. Maibé sira (PM ho PR) la'ós Prokuradór Jerál da Repúblika (PJR) sira la'ós Juis no Inspetór Jerál do Estadu.

PM bele fó orden makas liu ba Inspetór Jerál do Estadu atu halo investigasaun mas investigasaun ne’e tenke kle'an duni, depois lori ba PJR halo investigasaun labele hanesan fali ita baibain kolia tun sae iha Restaurante hateten ida ne’e na'ok, ida ne'ebá no na'ok ida ne'e.

Maibé, se ita hakarak halo keixa ruma tanba ita hatene Ministru ou Diretór Jerál Nasionál ida halo korrupsaun ita tenke hare hanesan iha dokumentu ruma ou lae. Ita tenke kolia ho kolega sira seluk prontu atu testamuna ou lae. Se ita hateten ida ne’e na'ok, maibé ita nia provas ne’e hanesan konversa halimar malu iha Restaurante, hemu serveja ida komesa kolia aat ba malu, ne’e hanesan tipu ida iha Timor-Leste.

Kuandu ita hakarak investigasaun tenke tuir prosesu no mekanizmu ne'ebé iha ona, atu halo ne’e ita tenke fó informasaun dokumentus ba Instituisaun sira ne’e.

TS: Governu Prepara ona proposta Orsamentu 2011 no hahu inisiu Janeiru sei halo debate iha Plenaria Parlamentu. Iha orsamentu 2011 ne’e mosu rubrika rua kee interesante. Ida funduz ba dezenvolvimentu rekursu Umanus no ida seluk Funduz ba capital dewzenvolvimentu. Ema balun hanoin katak capital dezenvolvimentu Infra Estutura ne’e hodi hataan ba problema liuron ne’ebe aat ba beibeik ne’e. Oin sa Prezidenti ninia hanoin?

PR: Ita hatene ke tinan ida ne’e nia laran 2010, udan boot. Ita hatene rai ita nia ne’e, rai ida ke hanesan klosan no nurak kuandu udan mai nia nabeen kedas.

Ne’e duni, ha'u lakohi hateten IV Governu Konstitusionál ou Sr. Ministru Infraestrutura Pedro Lay sira mak sala de'it. Maibé tinan tolu (3) resin liu ona, dezde ke IV Konstitusionál hetan pose iha tinan 2007, no iha orsamentu boot tanba sá tinan tolu liu tiha estrada sei aat nafatin no aat liu tan.

Dala ruma sira esplika demora iha Obra s Publika s atu halo projetu no halo estudus. Depois loke konkursu, tender no ezekusaun, monitoriumentu, Inspesaun ba kualidade. Bon se la iha, ita hatene kedas ona ke Rekursus Umanu la iha, entaun nusa uluk kedas la halo ‘out source’ atu hare tékniku husi Indonézia no Filipinas mai tulun ita atu halo estudus profundu. Difisil tebes Governu esplika ba povu ke tinan tolu liu tiha ona ita se kolia nafatin rekursus nafatin la iha.

Segundu pontu, Governu tenke aselera hadi'a, di'ak liu tan ezekusaun orsamentu. Tanba iha Infraestrutura orsamentu iha maibé ezekusaun badak loos.

Portantu se kapasidade la iha atu halo ezekusaun tanba sá mak husu orsamentu ne’e? Tinan-tinan ita husu orsamentu boot maibé la ezekuta. Tanba sá husu atu la halo? Se hanesan ne’e di'ak liu tau orsamentu ne’e ba fatin seluk. Se karik halo out source ida husu ba Kompañia privadu husi Indonézia ne'ebé iha esperiénsia iha Timor para sira halo estudu no timor oan balun p;artisipa, ne’e para sira manan esperensia.

Tanba ha'u la komprende no ha’u mos frustradu ke tinan tolu liu tiha ona ita nia estrada kadavés aat liu tan ho orsamentu ne'ebe ke governu aprezenta, governu mak tenke esplika ba parlamentu konfesa iha parlamentu ke tinan tolu nia laran esperiénsia la iha, la konsege halo ezekusaun infraestrutura di'ak maibé iha 2011 sira tenke konsege tan ba falta de'it tinan ida ona.

Iha tinan 2012 la bele iha orsamentu boot tanba anu de eleisaun, ne'e duni governu nia ultimu orsamentu para dezenvolve nasaun ultimatu para halo infraestrutura mak tinan 2011. Tinan 2011 tau de’it orsamentu naton ba selun salariu nian.


TS: Ita to’o ona daudaun ba tinan 2010 nia rohan, karik Sr. Presidente iha mensajen ruma atu hato’o?

RH: Ita atu tama daudaun ona ba festa natál, festa ke boot liu, iha ita nia nasaun. Tanba kuaze 97% populasaun katóliku. Ne'e duni ita selebra na'i Kristu nia moris, ne’e mós sai hanesan festa família ke la iha tan festa seluk ida ba familia sira iha timor leste no rai barak-barak ne'ebe ke kristaun katolik ke halo festa boot liu fali natal.

Maibé natál la'ós de'it atu halo feiras la ba servisu ou sosa tua no sasan ba misa maibe buka halo reflesaun. Família iha uma bele hotu-hotu tuur hamutuk dia 24 kalan, aman no inan no avó sira halo kometimentu para sira hadomi malu, para labele iha tan violénsia doméstika, para aman inan labele baku oan sira, para aman labele baku nia feen, soe tiha violénsia iha uma laran. Se ita halo deit ida ne’e, se ita halo iha tinan 2011 la iha kazu violénsia demostika, ne’e di'ak loos ona.

Maibé ita husu mós ba joven sira, artimarsiais sira ne'ebé sei oho malu nafatin. Imi oho malu tanbasá? imi halo kanek malu, taa malu manan saida ? Enves hare estuda, buka servisu ruma. Ha'u hatene, susar atu hetan servisu maibé ba estuda la'ós tanba ita servisu. Servisu tanba osan la iha. Maibé hetan osan para sosa tua, droga i depois oho malu. Hau husu ba imi iha tinan ne'ebé atu mai, imi halo reflesaun, atu soe tiha buat aat ne’e.

Ba tinan 2012 ha'u nia apela mós ba governu hanesan ba ministru sira para halo favor haluha tiha viajen internasionál la lika gasta osan estadu nian ba li'ur, konferénsia tun sa'e, konferénsia barak ke la vale buat ida. Ha'u mós iha esperiénsia ba konferénsia ne’e dala ruma ha'u la ba konferénsia boot iha Dinamarka tinan kotuk liu ba. ha'u la ba. Tanba ha'u hateten, la hetan akordu iha ne'ebá, no karun tebes, ita gasta osan saugati de'it. (ts)