Tempo Semanal, 31 Dezembru 2012
Iha loron tolu antes Natal tinan 2012, Sexta-feira (22/12) ita-nian orgaun
soberanu Tribunal Timor-Leste oferese “prezente Natal” ba ita-nian
dezenvolvimentu Estado do Direito
Democratico ho drama inkumprimentu pena ba kondenada ex-Ministra da Justiça,
Sra. Lucia Lobato.
“Juiz desidE katak, laiha provas, laiha evidensia ba hau atu halai, Juiz
deisde katak atu mantein ou hela iha uma, permanensia iha rezidensia to’o
desizaun ikus ne’ebe Tribunal sei foti. Pronto hau hein, hau kumpri desizaun
Tribunal, to’o fali bainhira mak mandatu tribunal sai para hau kumpri sentensa
ba prizaun, hau sei ba kumpri sentensa ida ne’e, ne’e hau hateten klaru katak,
hau sei la halai i hau sei hakmatek hodi simu desizaun ne’ebe ohin dehan katak
atu permanence iha uma, iha hau nia rezidensia hodi hein desizaun Tribunal nian
ikus ne’ebe mak sai husi Tribunal de Rekursu,” dehan Lucia Lobato ba jornalista
sira iha TDD.
Juiza Titular ba kazu ne’e, Dr. Edite Palmira Guterres foti ona desizaun
atu aplika fali medidas koazaun Termos de
Residencia ba kondenada Sra. Lucia Lobato ho razaun katak laiha evidensia
forte katak kondenada bele halai ba rai-liur. Desizaun ne’e nudar resposta ba
pedidu Rekursu Extraordinariu kontra desizaun Juiz koletivu, tribunal Rekursu ne’ebe
hato’o husi Ekipa Advogadu husi kondenada, Dr. Sergio Hornai ho ninian kolega
sira.
Jose Luis Oliviera dehan bazeia ba desizaun ne’e, kondenada Sra. Lucia
Lobato ne’ebe PNTL Distritu Dili konsege kaptura tiha hodi lori ba Estasaun PNTL
Distritu Dili, agora daudauk “goza” nafatin liberdade iha ninian rezidensia
Bidau Lecidere, Dili.
Liu tan aktivista Direitu Umanus no Observador ba Lei, Jose Luis de
Oliveira, katak desizaun ne’e ilegal no hatudu malorek katak eziste duni mafia
iha ita-nian judisial. “Desizaun juiza ne’e la tuir norma ne’ebe preve iha
ita-nian Kodigu Prosesu Penal. Tanba tuir loloos, bainhira Tribunal Rekursu
hatun desizaun ne’ebe konfirma desizaun primeira instansia ka Tribunal
Distrital, maka normalmente juiz titular iha Tribunal Distrital foti medidas
atu kumpri deit ona pena, laos fali foti medidas koazaun. Medidas koazaun ne’e
so eziste iha prosesu julgamentu iha primeira instansia, no laos fali ba
desizaun Tranzitu em Julgadu. Konfirmasaun Tribunal Rekursu (TR) ne’e nudar
desizaun Tranzitu em Julgadu!”, esklarese Jose Luis.
Husi sorin seluk, tuir fontes informasaun iha Tribunal Distrital (TD) Dili
katak desizaun Tribunal Rekursu ne’e tun ona ba TDD desde loron 14 Dezembru
2012. Maibe tanba agora dadauk tribunal sira tama iha epoka “Feriadu Judisial”,
nune’e juiza ne’ebe pikete momentu ne’eba Sr. Ana Paula Fonseca la brani foti
medidas ba kumprimentu pena kondenada Sra. Lucia Lobato, tanba senti la’os
titular ba kazu ne’e, no hein Juiza Dr. Edite Palmira Guterres.
Jose Luis de Oliveira mos komenta katak “jestu” husi advogadu no juiz sira
iha Tribunal Distrital Dili hanesan “drama” ida hodi desvia atensaun publiku.
“Triste tebes, ita-nian autor judisial sira hanoin katak publiku hotu delek ka
ignorante ba lei, nune sira bele halimar “drama” oin-oin hodi viola lei
konforme sira nian hakarak. Desizaun husi TR tun iha 14 Dezembru, nusa mak juiz
pikete iha TD Dili labele foti medidas? Razaun hein juiz titular ne’e la justifikadu!
Hau deskonfia ne’e nudar tatika deit hodi prolonga tempu, atu juiz ho advogadu
sira buka inventa dalan atu trava kondenada kumpri pena. Prinsipiu ema hotu iha
lei nian okos hanesan iha ne’ebe? Diferensia saida, entre kondenada Lucia Lobato
ho kondenadu Christoper Sansom? Sira nain-rua hetan ona konfirmasaun husi TR”,
tenik Jose Luis.
Indikasaun “jogadas” husi “mafia judisial” ne’e mos hato’o husi jurista
balu ne’ebe akompaña prosesu julgamentu ne’e. Tuir jurista ne’ebe lakohi atu
identifika ninian identidade katak husi inisiu nia haree juiz ne’ebe julga kazu
ne’e tenta atu ha’kmaan arguida Lucia Lobato. Tanba iha kazu tolu ne’ebe
Ministerio Publico akuza ba arguida Lucia Lobato ho pena abstrata akumulasaun tinan
12, maibe iha prosesu julgamentu, juiz sira tau-ses tiha kazu abuzu poder ba
projeitu konstrusaun Eskritoriu Notariado iha Lospalos, nune mos ladun konsidera
evidensia sira seluk ne’ebe prokurador sira aprezenta. Ne’e duni mak iha
desizaun primeira instansia ne’e ninian pena mak tinan 3 deit. “Ami hotu nudar
jurista hotu, so ke knaar mak diferente, maibe ami iha responsabilidade boot
atu kombate inimigu estado (krimi). Ami defende arguido sira-nian direito
umanus, laos sira-nian hahalok. Hahalok ne’e arguido sira tenki
responsabiliza”, dehan jurista ne’e.
Drama no jogadas husi autor judisial ne’e aumenta dezesperansa husi publiku
ba ita-nian estado ne’ebe “deregon” kona-ba kombate korupsaun. Tuir aktivista
Jose Luis de Oliveira katak nia la fiar ho komitmentu ita-nian Estado atu
kombate korupsaun liu husi CAC. “Se estado investe iha CAC atu kombate
korupsaun, maibe orgaun tribunal ne’ebe nudar orgaun prinsipal atu determina
“eskola” ba koruptor sira husik fraku hela no agora sira mos (autor judisial) komesa
“kontaminadu” mos ho pratika mafia korupsaun, maka kombate ne’e hanesan “mimpi di siang bolong” deit”, dehan Jose
Luis.
Nune mos Jose Luis de Oliveira lamenta ho atetude ita-nian advogadu no juiz
sira. “Biar tuir konstituisaun, juiz sira la responsabiliza ba sira-nian
desizaun, maibe nudar sidadaun ka ajente Estado pelumenus sira tenki hatudu
sira-nian lealdade ba prinsipiu legalidade hodi hasai desizaun ne’ebe lori
nasaun ne’e ba futuru diak. Iha ne’ebe loos sira-nian responsabilidade nudar
“defensor konstituisaun” se haree husi sira nian “jogadas ne’e?”, husu Jose
Luis.
Iha parte seluk tuir fontes ne’ebe besik liu ba Tribunal Rekursu Timor
Leste foo hatene ba jornal ne’e katak iha anin di’ak ba kondenada Lucia Lobato
tan fontes iha TR, deskonfia iha posibilidade eis Ministra Justica ne’e bele
liberta total iha tempu badak.
“Iha ona enkontru balun no iha ona rekursu inkonstitusionalidade hodi
konvoka artigu 152 konstituisaun da Republika hodi loke dalan ba Presidenti
Tribunal de rekursu atu halo intervensaun hodi liberta tiha eis ministra
Lucia,” dehan fontes ne’ebe husu atu jornal ne’e foo sai ninia naran.
Liu tan fontes ne’e alega katak durante desizaun Tribunal Rekursu Timor
Leste ba kazu eis Ministra ne’e tan, “Presidenti Tribunal Rekursu la tama iha
laran nune’e duni nia labele halo bu’at ida hodi liberta Lucia, nune’e mos ho
rekursu extra ordinaria tan ne’e kompetencia juiz koletiva maibe wainhira halo
rekursu inkonstitusionalidade maka iha ona dalan atu bele DR. Claudio fila husi
ferias mai sei kaer kedan kazu ne’e no bele foti desizaun ruma.”
Kona ba alegasaun ne’e Jornal Tempo Semanal koko atu halo konfirmasaun ho
Presidenti Tribunal Rekursu, maibe la konsege tan ba DR. Claudio Ximenes sei pasa hela ferias iha portugal to’o agora seidauk fila mai Timor Leste.
