Tempo semanal-Dili, 18.02.2011
Hanesan iha tempu Indonézia, ema sira ne’ebé mak ukun sempre hetan oportunidade barak liu. Hanesan mós ho buat ne’ebé akontese iha governu Fretilín no Governu AMP.
AGORA daudaun, ema barak bele hatene se mak hetan no kaer projetu barak. Automatikamente, ema sira ne’ebé iha relasaun ho governu anteriór, ladún hetan benefísiu boot kompara ho tinan hirak liu ba. Hanesan mós ho Ministru Turizmu, Komérsiu no Indústria (MTCI), Gil Alves. Iha tempu Indonézia, Gil Alves hetan projetu barak husi governu Indonézia. Liu-liu, bainhira nia rian Abílio José Osório Soares sei asume kargu nu'udar governadór Timor Timur.
Inisiu, veteranu sira konvoka enkontru ho Primeiru Ministru atu entrega importasaun foos ba veteranu sira, hodi bele hetan benefísiu uitoan. Maibé, iha implementasaun prosesu ne’e la'o naksalak. Lista ne’ebé hetan despaxu husi Primeiru Ministru hamutuk 30-tal mak iha direitu atu importa foos.
Hafoin prosesu ne’e tama iha Ministériu Turizmu, Komérsiu no Indústria (MTCI), lista naran kompañia sa’e dobradu, to’o 68. Estrañu liu, ema sira ne’ebé naran tama iha lista la'ós de'it veteranus rezisténsia, maibé deskonfia iha veteranus pro-integrasaun Indonézia, família funsionáriu MTCI no família Ministru nian.
Família no Rede
Manuela Lemos Osório Soares husi Gracia Shop. Informasaun husi fonte Tempo Semanál katak, emprezária ne’e iha ligasaun família ho Ministru Gil Alves. Emprezária ne’e oan sarani husi Ministru Gil Alves nia rian, Abílio Osório Soares (eis governadór Timor Timur).
Fernando Lay, husi kompañia Lay Unipesoal, Lda. Ministru Gil Alves nia rian rasik. Nia mós eis sofer Ministru Gil Alves. Fernando Lay, oras ne’e daudaun sei iha komarka Bekora laran, tanba envolve krime iha fulan Novembru 2010 nia laran. Duvidas boot mak oinsá diretór kompañia tama komarka iha tempu ne’ebé sei halo hela prosesu ba importasaun foos nian, maibé iha nafatin oportunidade husi MTCI ba prosesu ne’e.
Kompañia Fitun Maubara, Lai Quait Nhuc, tuir fonte Tempo Semanál katak, kompañia ne’e hetan ona projetu atu importa foos iha tinan 2009. Maibé, iha tinan 2010 sira hetan nafatin oportunidade husi governu atu importa foos hamutuk ho veteranu sira. Na'in ba kompañia ne’e mai husi Distritu Liquisa, Sub-Distritu Maubara, ne’ebé deskonfia iha relasaun família ho Ministru Gil Alves, ne’ebé mós mai husi jerasaun Xina Maubara.
Deskonfia iha mós Ministru Gil Alves nia sobriña ne’ebé hetan oportunidade ‘tuur’ hamutuk ho veteranu sira hodi importa foos.
Ema sira ne’ebé deskonfia sikat leet iha prosesu fornesimentu foos mak hanesan Bader Alkatiri. Maibé, bainhira jornál ne'e halo konfirmasaun, Bader Alkatiri hateten katak nia hetan aprovasaun husi PM Xanana, tan lori ninia maun Ali Alkatiri nia naran, nu’udar veteranu.
Maski nune’e, Bader mós Ministru Gil Alves nia kolega di'ak, dezde tempu Indonézia. Ikus-ikus antes tama ba prosesu importa foos ba veteranus sira, Bader Alkatiri sempre hasoru malu bei-beik ho Ministru Gil Alves.
Naran seluk ne’ebé mós tama derrepente iha lista fornesimentu foos mak António Correia. Tuir Fonte Tempo Semanál nian katak, António mós hasoru malu beibeik ho Ministru Gil Alves iha nia servisu fatin.
Kompañia seluk, ne’ebé iha relasaun ho funsionáriu MTCI mak kompañia Carisma Unip, Lda. Informasaun ne’ebé jornál ne’e hetan, Diretór kompañia ne'e, João de Fátima Araújo da Silva se iha relasaun família ho Diretora Jerál MTCI, Georgina Corte-Real.
Kompañia seluk ne’ebé iha relasaun iha 'ema laran' mak hanesan, José Manuel Smith husi kompañia Kakuit Jaya Supply. Diretór hosi kompañia ne’e, Inspetora Jerál Alimentár e Ekonómika MTCI nia kaben.
Kompañia seluk, João Daniel Soares Baptista husi Kompañia Jody Unip, Lda (oan mane husi eis Sekwilda Viqueque, Daniel Soares Baptista). Daniel Baptista ne’ebé tuir informasaun agora daudaun hela iha Kupang, Indonézia. Daniel Baptista koñesidu iha tempu Indonézia, koko atu oho Amu Bispu Don Carlos Filipe Ximenes Belo, liu husi tau venenu iha dose laran. Maibé la konsege, tanba Amu Belo fó fali dose ne'e ba ninia asu. Ikus, Amu Belo nia asu mak mate.
Jornál ne'e mós kontaktu ona emprezáriu Xineza balun ne’ebé envolve iha lista importasaun foos hanesan Siu Kion Lau husi kompañia Natural Food Supply Unip, Lda. Tuir nia, nia hetan backup husi veteranu Miguel ‘Naha-Dasi’. Maibé, fonte Tempo Semanál husi veteranu FALINTIL-FDTL balun hatete katak, Miguel ‘Naha-Dasi’ uluk iha duni ai-laran, maibé depois nia rende no envolve an iha grupu SERA, grupu Milísia formadu husi Kopassus, Indonézia iha Distritu Baukau.
Hafoin envolve iha SERA, Miguel ‘Naha-Dasi’ hamutuk ho milísia sira seluk ba oho FALINTIL sira iha ai-laran. Ne’e duni, veteranus sira la rekoñese Naha-Dasi nu'udar veteranu. Tanba ne’e, nia laiha direitu lori naran veteranu hodi importa foos.
La'ós ne’e de'it, Miguel ‘Naha-Dasi’ mós reforsa iha kompañia rua nia kotuk atu halo importasaun fo’s. Kompañia sira ne’e mak Naturual Food Supply Unip, Lda no kompañia Bemvindo Timor Unip, Lda.
Identifika mós emprezáriu balun ne’ebé envolve iha prosesu importasaun foos ne’e, sei hala'o knaar nu'udar funsionáriu públiku. Jorge Oliveira Martins husi kompañia Egana Food Unip, Lda, tuir informasaun, agora kaer hela kargu nu'udar Xefe Eskritóriu Sekretáriu Estadu Rejiaun Autonomia Oekusi. Maski ikus-ikus ne’e ladún tama servisu. Konfirmasaun ne'ebé jornál ne'e halo ho Sekretáriu Estadu rejiaun Oekusi, Jorge Teme katak, Jorge Oliveira Martins sei servisu iha ne'ebá.
Ne’e duni, karik Primeiru Ministru fó rekomendasaun ba veteranus na'in 30-tal de'it. Entaun, kuaze liu metado husi totál orsamentu US$ 17.500.000 ne’ebé aloka ba MTCI hodi sosa foos ne’e, tama ba ema sira ne’ebé laiha relasaun ho veteranus. Deskonfia halai mós ba bolsu ema sira ne’ebé iha relasaun kolega no família Ministru no funsionáriu MTCI.
Blokeia Banku
Husi totál osan US$ 17.500.000, tuir kontratu PO, kada kompañia hetan US$ 249,900 no ninia kuantidade foos kada kompañia hamutuk tonelada 441 ho totál kompañia 68 tonelada 30.000. No, osan US$ 500.000 MTCI halo konkursu seluk ba kompañia Stevendores hodi halo servisu iha portu bainhira foos ne'e tama.
Husi totál US$ 17.000.000 ne'ebé ba sosa foos ne’e, konsege asina kontratu US$ 14,460.000 ba foos tonelada 30.000. Osan restu sei fahe ba kompañia 68 nia konta bankária, hafoin ko'a tiha Banku nia kustu ba LC . Tuir kalkulasaun, kada kompañia sei hetan U$$ 30.000 resin.
Prosesu ne’e hamosu polémika barak. Balun kestiona ema sira ne’e la'ós veteranus no seluk, kona-ba kompañia balun ne’ebé uza naran veteranu sira, maibé lakon ona kontaktu.
Tuir lista ne’ebé iha, identifika iha emprezáriu balun ne’ebé mak uza Veteranu, hanesan kompañia Egana Food Unip, Lda ne’ebé uza Mau-Hunu Rankadalak nia naran. Maibé, diretór kompañia Egas Guterres da Silva lakon ona kontaktu ho veteranu ne'e. Tempo Semanál tenta kontaktu ona liu husi lista kontaktu kompañia 68 ne’e, maibé nia telefone la ativu.
Veteranu husu atu foti medidas lalais, tanba sira ta'uk osan ne'e transfere ba konta bankária diretór kompañia sira, no la fahe ba veteranu sira ne’ebé kompañia uza nia naran.“Diretór mak ba loke konta bankária iha banku, mais se karik osan tama ona, entaun ami ta'uk maka sira foti hotu depois halai tiha no lakohi fahe ba ami,” haktuir Sansão, Diretór kompañia Bele-Bele Unipesoal, Lda no mós koordenadór ekipa ne'ebé hetan fiar husi kompañia 68 atu halo negosiasaun iha Vietname atu hatama foos iha Timor Leste.
Tuir Sansão, nia halo ona koordenasaun ho Diretora Jerál MTCI no Banku Mandiri. Banku Mandiri foti ona pozisaun hodi bloku osan sira ne'ebé tama iha kompañia sira nia konta bankária. Bainhira prosesu ne’e remata no atu halo pagamentu, sei hala’o enkontru jerál inklui MTCI, Banku Mandiri no kompañia sira atu bele halo klarifikasaun molok hala’o prosesu pagamentu. TS
Deskonfia MTCI Halo Mafia Bisnis
Iha prosesu importasaun foos tonelada 30.000 ne’e hamosu faktus foun. Iha Vietname kompañia barak mak oferese presu variavel balun baratu no balun karun.
Bainhira prosesu ne’e sei la'o hela, kompañia 68 ne’e koordena malu hodi forma ekipa hodi halo negosiasaun ho emprezáriu sira iha Vietname atu oinsá bele hatama foos mai Timor.
Ministériu Turizmu, Komérsiu no Indústria (MTCI) bolu sira no oferese referénsia husi kompañia ida iha Vietname ne’ebé oferese folin karun. Informasaun katak, durante ne'e kompañia ne’e mak halo importasaun foos mai Timor Leste durante governu halo intervensaun iha merkadu.
Bele iha kongkalikong mosu boek iha foos laran. Tanba saida, MTCI hili kompañia ne’ebé oferese folin karun?
Maski nune’e, emprezáriu sira ne’ebé balun mai ho background veteranus la beik. Sira estuda hamutuk no nota katak kompañia ne'e aprezenta folin karun. Ne’e duni, ekipa servisu ne’ebé reprezenta grupu 17 husi totál kompañia 68 ne'e la konkorda. Sira deside hodi ba rasik Vietname hodi bele hetan referénsia kona-ba foos nian, mak foin halo negosiasaun diretamente.
Iha Vietname, sira halo negosiasaun ho kompañia 7, inklui kompañia ne'ebé Governu rekomenda. Husi kompañia 7 ne’e, hotu-hotu hatama sira nia kotasaun, maibé kompañia Giptam mak oferese presu baratu. Sira foti ninia kotasaun no haruka mai ekipa servisu iha Timor no asina kontratu ho kompañia ne’e.
Nune’e, Asosiasaun Foos, Ministériu Komérsiu Vietname hamutuk ho kompañia balun halo intervensaun ba kompañia Giptam ne’ebé atu halo esportasaun foos mai Timor Leste. Governu Vietname no kompañia balun hateten katak, Giptam laiha kapasidade atu esportasaun ho kuantidade tonelada 30.000.
Informasaun ladún klaru katak, kompañia ne’ebé mak uluk governu rekomenda mós inklui halo protesta ba kompañia Giptam.
Presu rua mak kompañia Giptam aprezenta ba sira. Primeiru US$ 452 kada tonelada no seluk US$ 456 kada tonelada hein simu de'it iha Dili. Maibé, tanba hetan impedimentu husi governu Vietname no kompañia Vietname balun kompañia ho mudansa klimátika presu foos iha Vietname aumenta mós sa’e.
Tanba iha mudansa ba presu iha Vietname, ne'e duni kompañia importadór husi Timor Leste halo amandamentu mudansa ba presu. Se lae, kompañia Giptam labele halo esportasaun tanba presu foos sa’e maka’as.
“Se iha momentu ita asina kontratu mak la iha intervensaun, entaun la iha problema, maibé komu iha intervensaun ne’e duni presu foos sa’e makas, tan ne’e ami husu imi nia konsiderasaun hodi halo amandamentu ba kontratu,” dehan Sansão haktuir liafuan husi kompañia Giptam.
Amandamentu ne’e konsege hetan konkordánsia hodi hasa’e folin ba US$ 482 kada tonelada.
Iha Timor Leste, kompañia sira mós servisu maka’as hodi haruka karta ba Primeiru Ministru no Ministériu Turizmu Komérsiu no Indústria (MTCI) hodi halo intervensaun atu kompañia Giptam bele hetan kuota esportasaun. Hafoin hetan kuota, iha fulan Novembru sira hahú halo esportasaun.
Osan Lakon
Analiza didi'ak situasaun iha leten, bele nota katak durante governu halo intervensaun foos iha merkadu besik tinan tolu (2008-2010) osan povu nian hirak mak lakon. Iha presu variavel no baratu liu, maibé MTCI prefere hodi hili kompañia ne’ebé oferese folin karun.
Dezde governu halo intervensaun iha merkadu iha tinan 2008 too 2010, governu sosa foos ho folin karun ho osan lubuk ida. Osan povu nian ne’e deskonfia barak mak tama iha ema balun nia bolsu saugati de'it.
Pergunta boot mak tanba saida mak Ministru Gil Alves hili kompañia ne’ebé fó presu karun? Ne’e hanesan pergunta boot ne’ebé mosu hafoin veteranus sira envolve iha prosesu importasaun foos. Sente ka lae, maibé dala ruma na'i ulun sira máfia mós ema barak labele deteta buat sira ne'e, tanba la'o ho sistemátiku no laiha asesu ba buat hirak ne'e. ***
Gil Alves Banati Tuir Soeharto?
ATU Koñese no hatene kle'an liu ema nia lala'ok no karakterístiku, ita presiza hateke fila ba kotuk hodi haree ema nia pasadu. Hanesan mós ho lideransa nasaun nian ne’ebé mak oras ne'e daudaun kaer pasta nu'udar Ministru, Vice Ministru no Sekretáriu Estadu. Nune’e, bele identifika saida mak sira halo iha tempu uluk no relasaun ho ohin loron. Iha tempu Indonézia nian, atu sai emprezáriu susesu tenke iha família iha laran. Buat hirak ne'e akontese nafatin to’o agora. Tan ne’e, ema bolu ‘aman sarani’. Daudaun ne’e, emprezáriu ida atu hetan projetu ruma tenke iha koneksaun ho ema laran ka ‘aman sarani’.
George Junus Aditjondro iha ninia livru ho titulo ‘Menyongsong Matahari Terbit Di Puncak Ramelau’ (Hein Loromatan Sa’e Iha Ramelau Tutun) hateten, Ministru Turizmu Komérsiu no Indústria (MTCI), Gil Alves sai nu'udar emprezáriu susesu iha tempu Indonézia nian. Nia, iha ligasaun metin ho nia rian eis governadór Timor-Timur Abílio José Osório Soares (matebian).
Gil nia kaben, eis Governadór Abílio nia feton. Gil mós hetan projetu lubuk ida husi governu Indonézia no mós iha relasaun metin ho família Cendana (eis Prezidente Indonézia, Soeharto).
Tuir Aditjondro nia livru hateten, hafoin tinan 1994, knaar PT. Batara Indra iha Timor Leste hahú tuun, relasiona ho lutu ba Jenerál Beny Moerdani ne’ebé komesa tuun mós iha palku polítika tempu ne'ebá. Nia impaktu mak, emprezáriu foun hahú sama ain iha Timor Leste. Empreza hirak ne'e iha relasaun metin ho governadór Abílio Osório Soares ne’ebé sai nu'udar proteje ba fitun foun iha forsa militár Indonézia nian Jenerál Prabowo Subianto, mane foun hosi eis Presidente Indonézia, Soeharto.
Sai nu'udar família lideransa polítika iha Indonézia no Timor Leste iha funsaun. Gil Alves ne’ebé nu'udar Governadór nia kuñadu sai kolega servisu prioridade ba kompañia família Cendana.
Kompañia rua ne’ebé inaugura husi Titiek Prabowo, Jenerál Prabowo Subianto nia kaben, oan feto daruak husi Soeharto, iha tinan 1997. Kompañia primeiru maka PT. Dilitex, kompañia ne’ebé produs hena (tenun) ho luan 200 hektares no investe osan hamutuk millaun US$ 75. Segundu, kompañia masin iodio iha área Manatuto ho luan 12 hektares, fatin moris Abilio Osório ne’ebé produs masin tonelada 1.500 kada tinan.
Iha profile ba média balun, Ministru Gil rasik rekoñese katak, iha tinan 1986 – 1988 sai emprezáriu konstrusaun sivíl. Tinan 1994-1999 asumi kargu nu'udar Distributor Minuman Keras, Bir Bintang, Pepsi no Cola-Cola. Iha tinan 1997 – 1999, produsen Garam dan Tekstil, 1997-2007 Produsen Air Mineral. Gil Alves sai nu'udar prezidente iha kompañia rua ne'e, reprezenta Yayasan Hati, fundasaun ne’ebé harii hosi eis partisan pro Indonézia durante operasaun militár iha Timor Leste 1975-1976. Kompañia Dilitex servisu hamutuk ho Yayasan Hati, grupu Maharani (Titiek Prabowo) no emprezáriu susesu iha Indonézia husi Índia Marimutu Siniwasan na'in ba grupu Texmaco.
Aleinde, xefia kompañia rua ne'e, Gil Alves mós ajuda negósiu família Cendana sira seluk. Nia lisensa esporta kafé, utiliza husi kompañia Tutut (oan feto Soeharto) nian. Gil Alves mós lidera edifísiu PT Arha Group iha Timor Leste. Kompañia ida ne’e monopóliu label alku. Na'in hosi kompañia ne’e mak Soarharto nia be oan naran Ari Haryo Wibowo, famouzo ho naran Ari Sigit.
Publikasaun jornál The Age (Australia) hateten katak, Ministru Turizmu Komérsiu no Indústria (MTCI), uluk sai nu'udar portavós Barisan Rakyat Timor Timur (BRTT). Hafoin masakre Igreja Likisá, iha loron (6/4/1999) nu'udar portavós, Gil Alves deklara lia-falsu hodi dehan populasaun iha igreja laran maka tiru uluk milísia Besi Merah Putih (BMP) sira. Tanba ne’e mak BMP sira ataka. Nia mós dehan katak, BMP ba serku Igreja Likisá ne’e atu dezarma ema CNRT sira, tanba sira subar kilat iha laran. Nia dehan, polisia mós iha ne'ebá hotu atu prevene violénsia hodi mosu i sira tiru gás air mata atu defende an.
Portavós BRTT ne’e mós nega katak militár Indonézia nian mak fó kilat ba membru milísia sira ne’e. Notísias kompletu bele haree iha jornal The Age (Austrália) dia 9 Abríl 1999. TS
