Showing posts with label Sefope. Show all posts
Showing posts with label Sefope. Show all posts

Thursday, 3 January 2013

Problema redus Desemprego depende ba politika governu nian.

BY TAMALAKA AQUITA

Kuran vontade politika di'ak husi SEPFOPE atu kombate ema estranjeirus mai buka haknauk servisu ne'ebe Timor oan mos bele hal'ao hodi hariku nasaun ne'e ho numeru dezemprego bo'ot no servisu nain Timor oan mos dala ruma manda fali patraun entaun ema gosta liu foo servisu ba ema husi Indonesia, Xina, Filipina, vietname no thailandes sira. Se los maka tenke haia situasaun ne'e?
Koalia kona ba desemprego nebe ohin loron aumenta ba bebeik sai preokupasaun boot componentes hotu-hotu iha nasaun ida ne'e. Tamba desemprego nebe ohin sae maka'as ne'e nia impacto bo'ot teb-tebes ba siguranca.

Ita rona argumento barak kona ba oinsa atu reduz desemprego, tanto hosi politiku sira no mos sociadade civil sira. Hosi politiku sira hateten katak precisa stabilidade politik no siguranca nebe diak para bele dada investor sira tama hodi loke kampo de trabalho, ida ne'e solusaun ida. Maibe politiku sira nebe koalia ida ne'e haluha tiha katak ita nia sektor private meting didiak. solusaun seluk hosi sociadade civil mak oinsa governu kontinua suporta grupo koperativa barak-barak ajuda kria kampo de trabalho. Ita la hatene koperativa ne se inisiativa comunidade sira ida governu precisa tau atensaun makaas no encoraja comunidade sira ho kapasitasaun conhecimento gestaun atu nune sira bele gere hamutuk ajudos nebe mai hosi governu hodi bele lao ba oin to rohan laek. se inisiativa hosi ONG lokal sira atu nune fundus nebe mai hosi governu liu hosi ONG lokal sira labele sai hanesan dadus ba budget ONG nian monitorisasaun intensivo hosi ministeiro refere hodi liu hosi ONG lokal bele fo kapasitasaun nebe diak ba comunidade sira nebe mak hari Koperativa.

Politiku sira no sociadade civil bele argumenta maibe buat hotu-hotu fila fali ba "kemauan politik dan kebesaran hati seseorang yang dipercaya untuk menjabat sebagai Menteri dan Sekretaris Negara". Tamba sa hakerek nain hateten hanesan ne'e? Tamba wainhira confiansa ne'e fo'o ba ema politiku ida atu servi nasaun ne'e tamba fiar katak politiku nebe hetan fiar bele hamutuk resolve problema nasaun nian nebe estado hasoru.

Simu konfiansa ida ne'e ho fiar a'an katak tempo to'o hau atu halo buat ruma ba Rai doben ho povo ida ne'e. Karik tinan lima ne'e hotu ema sei la dihan hau naok ten han estado nia osan saugati deit.

Iha potensi bo'ot teb-tebes iha ministeiro ida-ida para atu bele loke espasu hodi kria kampo de trabalho hodi bele fo'o oportunidade hanesan ba ema Timor Oan hotu-hotu bele servisu. Tamba atu reduz desemprego nebe ohin loron sae maka'as los ne'e depende ba politika governu nian liu-liu politiku sira nebe hetan fiar kaer knar hanesan Ministro no Sekretario Estado.

Tamba sa ita hateten iha potensi bo'ot teb-tebes? tamba ita nia sistem ekonomia adopta setor 3 ; setor publik, setor privado no setor agrikultura ka kooperativa. Por exemplo Ministeiro Agricultura, Infrastrutura, Edukasaun, Saude, Desporto, Tourismo.

Agrikultura no Pesca

Ita hotu hatene katak procento bo'ot liu mak ema sira nebe laiha rai, estado iha rai luan barak. saida mak ita precisa, oinsa kria sistema ida hodi bele fo'o vantagen ba agricultores iha Timor-Leste ne'e iha to'os, iha natar, iha plantasaun cafe tamba rai luan barak partensi ba estado nian.
Hanesan ema politiku nebe hetan fiar hodi kaer Ministeiro ida, oinsa atu gere ministeiro hodi bele reduz desempegro no fo receitas ba nasaun liu hosi politika nebe ministro ida hatur iha governasaun ida nia laran. Se tuir planu governu nian katak sei fo preoridade ba sektor agricultura atu nune povo hetan benifisio hosi rai nebe sira iha. Agora oinsa politik ministro agrikultura nia hodi koresponde ho situacao actual nebe povo agrikultur rasik hasoru?

Precisa kria mekanismo ida ho sistema sentralizado iha nivel Suco. Sistema sentralizado ida ne'e ho objectivo ida oinsa funsionamento poder lokal nebe iha Chefe Suco nia liman nebe tenki sai duni processo administrativo ida mais kiik koan iha governu lokal. Ho ida ne'e mak Authoridade lokal bele partisipa activo iha processo desemvolvimento ekonomi povo nian.

Tamba sa tenki autoridade lokal? Chefe Suco no Conselho do Suco mak administra aktividade produsaun agricola suprevisiona direitamente hosi diresaun servisu Ministeiro Agrikultura. Tamba autoridade lokal mak sei identifika dados hotu-hotu kona ba komunidade sira nia to'os ka Natar ka plantasaun Cafe ka Nu'u no potencia saida deit sai hanesan referencia ba Ministeiro nebe refere, hodi halo politika tuir kondisaun real nebe povo hasoru.

Ho partisipasaun activo hosi authorirade lokal sira ajuda ministeiro refere, politika ida ne'e loke ona espasu ba hodi kria campo de trabalho nivel Suco. Suco nebe mak iha potensi bo'ot ba produsaun Haree ho Batar, trator ho maquina dulas haree ka batar concentra hotu iha sede suco, operado ka Maquinista ho Mekaniku estado mak rekruta. Estado tau osan no halo rekrutamento ba tekniku.

Atu bele iha partisipasaun ida nebe maximo hosi comunidade ho boavontade treinamento ba agrikultores kona ba koperativa, saida mak koperativa? Comunidade tenki hatene uluk kona ba Definisaun hosi koperativa. Hosi treinmento sira hanesan mak bele loke comunidade nia hanoin ba oin hodi bele servisu hamutuk. Estabelece assembelya comunitaria nebe composto hosi conselho do suco, chefe suco no acompanhamento hosi ministeiro refere.

Ho acompanhamento nebe mak bebeik iha processo kapasitasaun no treinamento, agricultor organizado liu no hatene oinsa servisu hamutuk hodi hadia hamutuk ekonomia ida sustantabel iha curto praso no bele mos iha longo praso. Hanoin hira ne'e loke ona espaso ba kria kampu de trabalho.

Edukasaun, Saude no Solidaridade Sosial

Iha setor edukasaun, precisa investimento boot maibe precisa mos plano ida ida nebe diak atu nune iha gestaun administrasaun ba financiamento programa estado nia lao tuir plano estrategiku nebe iha. Prioridade iha plano nebe iha, liu-liu oinsa hadia no hasae kualidade edukasaun atu nune bele garante recursu humanu diak iha futuru oin mai. Ho hanoin hirak ne mak mak Eduksaun mos potensial ba kria kampu de trabalho. Ensinu basiku no secundario ita koalia kona ba edukasaun ba labarik tenki hare mos hosi labarik sira nebe "difisiente" precisa politika ida, politika ida nebe sei sai ba lei ida especial no espesifiku kona ba edukasaun ba labarik difisiente sira. Ho politika nebe diak no definisaun statuto edukasaun ba labarik defiesinte iha estado nia okos liu hosi koperasaun intraministerial entre ministeiro edukasaun, saude no solidaridade sosial maka iha neba potencia boot teb tebes hodi kria kampo de trabalho.

Iha area Tourismo, mos hanesan potensia boot tebes hodi bele kria kampu de trabalho, iha area ida ne ita lalika koalia desenvolvi tourismo ho hotel sinco ka dez estrelas, potensia boot ba esplora fatin istoriku sira ne. Precisa politika ida nebe koalia kona ba Tourismo Komunitario esplora potensia sira ne ho objetivo ida ba dala uluk katak loke oportunidade kria kampu de trabalho.

Qestaun recursu humanu? Recursu humanu barak teb tebes sarjana barak barak no joventude sira nebe oras ne sai desemprego hela sira ne mak recursu humano. Iha area sira hanesan precisa politika ida hosi SEPFOPE hodi ba centro treinamento ba area sira hanesan. Diak liu haruka instruktor ida mai Timor do ke haruka Ema timor oan sai ho custu nebe boot ba orcamento estado nebe ikus mai sai dividas ba ministeiro.

Se personalidade ida nebe hetan fiar ba kaer pasta edukasaun, saude, agrikultura no solidaridade sosial mak la consegue hatur politik ida nebe loke espasu ba kria kampo de trabalho hodi fo oportunidade ba ema timor oan hotu-hotu bele hetan servisu no produz ekonomia ida nebe indenpendente mente ida ne hatudu katak "incapacidade" .


Saturday, 10 November 2012

SEPFOPE Kontinua Buka Dalan Ba Joven Tuir Formasaun


Tempo Semanal - Dili, 10/11/2012

Haruka Juventude sai ba Rai Li'ur Bazeia Ba Merkadu Ne’ebé Husu Liu Husi Formasaun”

SEKRETARIU-Estadu Polítika Formasaun Profisionál Empregu (SEPFOPE) Elidio Ximenes da Costa halo enkontru ho Embaixadór Cina ko'alia kona ba fó formasaun ba juventude Timor-Leste ( TL)

Ne’e hanesan pasu ida ne'ebé SEPFOPE atu bele loke oportunidade ba joven foin sai sira bele hasai liu tan koñesimentu kona ba área Turizmu no mekániku.

“Haruka juventude sira sai bazeia ba merkadu ne’ebé husu liu husi formasaun. Ita bele fó, maibé bazeia ba realidade ne’ebé mak iha. Bainhira sira ba mai fali tenke servisu iha área ne’ebé sira tuir kursu” dehan SEPFOP Elidio ba jornalista sira loron tersa-feira (6/11) iha kaikoli Dili.

Elidio hatutan, iha enkontru ne’e, sira ko'alia mós kona ba Agrikultura no Hortikultura. Tanba, Cina presiza Sasan ne’ebé mak atu halo esportasaun ba Cina hanesan ai manas ai leten no ai lia.
Ne’e duni, presiza ba hare iha sira nia rai no halo estudu oinsá mak kuda. Agora daudauk husi parte SEPFOPE sei servisu hamutuk ho Ministériu Agrikultura hodi hare potensiál saida mak bele produs ai manas ai leten no ai lia Cina bele sosa.

Entaun, presiza rai no ema. Ne’e duni, SEPFOPE sei  haruka joven sira sai ba li'ur hodi aprende buat ruma. Bainhira fila hikas mai halo servisu iha baze hodi bele responde nesesidade merkadu ninian.

Tanba ne’e, SEPFOPE sei prepara proposta ba iha Ministériu refere atu haruka joven sira sai hodi tuir formasaun. Kada área ida-idak ema na'in rua nulu (20) atu nune’e fila mai TL  fatin servisu ba sira iha.

Tuir Cina ninia motorizasaun iha TL katak, infraestrutura hanesan dalan, bee, akomodasaun otel sira ne’e la tuir sira ninia estandar. Ne’e duni, presiza atu hadi'a la’ós SEPFOPE de’it. Maibé, Ministériu Turizmu, Obras Públika no Ministériu sira ne’ebé relevante.
Tanba, setór produtivu ida mak Turizmu, Agrikultura, Peskas no Pekuária. Iha setór hirak ne’e, mak sei redús númeru dezempregu no bele loke kampu servisu. (**)

Saturday, 26 February 2011

SEFOPE Loke Feira, Loke Hanoin Juventude Ba Futuru

Tempo Semanal - Dili, 26.02.2011


Timor Leste ninia emar aumenta ba beibeik tuir dadus estatistika foun iha 2010 ninian nune'e hatodan liu tan mos problema numeru dezempregu iha nasaun ne'e tan ba ajensia ne'ebe hodi aijuda emprega Timor oan sira sei kuran. Tuir dadus ne'ebe iha populasaun Dili iha 2010 hamutuk 175, 732 maibe hafoin de sensus populasaun tinan kotuk, numeru ne'ebe iha estatistika aumenta hodi sa'e ba 234,231 habitantes.

Iha Timor Laran tomak ajensia ne'ebe sei emprega maka'as Timor oan sira maka depatamentu Governu ninian, setor defeza no seguranca inklui kompania seguransa nasional no internasional balun iha Dili no SEFOPE liu husi osan ba Servisu (Cash for Work) ba komunidade sira.

Tuir DR. Bendito Freitas, Sekretariu do Estadu Formasaun Profesional no Empregu dehan iha tinan 2010 de'it ema Timor oan ne'ebe buka servisu hamutuk rihun atus neen iha teritoriu laran tomak.

Atu fasilita no haberan foin sa'e sira ninia kuinesimentu sekretaria do estadu Formasaun Profesional no Empregu servisu hamutuk ho setor privadu no ajensia Governu ninian seluk loke feira loron rua iha GMT Dili hahu iha sexta too loron sabadu semana ne'e, hodi fahe informasaun ba foin sa'e sira.

"Ha'u haree Sekretariu do estadu ida ne'e iha inisiativa di'ak no kreativu tebes hodi halo netik bu'at ruma atu aijuda hasa'e kapasidade juventude sira ninian, tenta halo lei ruma hodi tulun trabaliadores sira no liu husi foo servisu kiik ba komunidade iha area rurais hadia rasik dalan no bu'at lubun bo'ot ida inklui hanesan buat ne'ebe ita haree daudaun agora iha ne'e," dehan Manuel dos R. X. da Costa, (37) besik portaun GMT ninian hafoin vizita ba feira ne'ebe hanaran Expozisaun Kareira ne'e.

Mahasiswa ne'e mos konkorda ho Bispo Baucau ninia hanoin hodi tane aas lala'ok murak sekretaria do Estadu ne'ebe ukun husi DR. Bendito Freitas ne'ebe mos hanesan lider ba gropu inteltual CNRT ninian ne'e, hodi dehan, "nasaun ne'e atu la'o ba oin presiza instituisaun estadu ninian ka'e husi ema individu sira maka iha hanoin atu servi no iha kreatitivade mos diciplina la'os hein de'it maun bo'ot Xanana ninia ordem. Ema sira ne'ebe hein de'it instrusaun ne'e sei la produtivu no ida ne'ebe halo mesak maibe kreia konfuzaun ne'e mos kontra produtivu."

Participantes husi feira ne'e mai husi ajensia oioin iha nasaun ne'e, hahu husi ajensia Governu no kompania privadu balun ne'ebe sei sai hanesan fatin potensial ba buka servisu nain sira atu hakna'ar aan ba iha futuru no agora daudaun.




Tuir observasaun feira ne'e hetaan vizita maka'as husi juventude no liu-liu eskola oan sira iha kapital nasaun Timor Leste ninian, hodi haree, rona no husu klarifikasaun ba ema hirak ne'ebe tau matan hela ba stand ida-idak iha salaun boot maka dekorada mos fahe tuir ida-idak ninia area.

"Ha'u kontente tebes hodi mai iha ne'e tan ba bele hetaan informasaun barak kona ba oportunidade buka servisu wainhira hau remata ona ha'u nia eskola," dehan Maria, estudante ida husi eskola sekundaria Paulus VI Dili.

Estudantes sira la'o tuir diciplina ho hmanasa fihir ba informasoens maka taka iha kuadrus no latan iha meja leten no wainhira seidauk kompriende sira husu ba ema sira ne'ebe hein hela fatin sira ne'e. Ho kontente mos ema sira ne'e hataan ba perguntas husi eskolantes sira ne'ebe fakar hela ba sira. Kmanek tebes responsabel ba fatin feira sira ne'e fahe pamfletus, hato'o esplikasaun ho sistematiku no klaru hodi halo vizitante sira mos dook ulun sinal kompriende. (TS)