Showing posts with label ONU. Show all posts
Showing posts with label ONU. Show all posts

Saturday, 29 December 2012

Intervista Exklusivu Tempo Semanal ho Ramos-Horta






TEMPO SEMANAL - DILI, 29/12/2012

Eis Presidente DR. Jose ramos horta ne’ebe tuir informasaun dehan lakleur tan atu hala’o kna’ar hanesan Representante especial ba Sekreatriu Jeral ONU ninian iha Guinea Bisau iha semana kotuk foo intervista exkluxivu ho Tempo Semanal, hodi husik hela ninia hanoin lubun ruma kona ba herois da Patria, boa governasaun, lala’ok membru governu sira nian, relasoeins internasionais inklui parlelo iha politika diplomatika governu Timor Leste ninian.

DR. Jose Manuel Ramos Horta hanesan eis representante special CNRM iha estranjeiru no mos hili ba vice Presidenti CNRT hafoin transformasaun CNRM ba fali CNRT iha Portugal tinan 1997. Hanesan representante CNRM iha momentu ne’eba DR. Ramos Horta mos sempre mantein kontaktu ho lider Resistencia iha rai laran inklui saudozu Nino Konis Santana.

Ramos Horta ne’ebe hola parte iha primeiru grupu Timor oan sira mak hari’i partidu FRETILIN ne’e laran susar tan ba nasaun lakon oan Timor di’ak barak.

DR. Jose Ramos Horta mos hola parte iha governu de tranzisaun ne’ebe lidera husi UNTAET no hafoin de restaurasaun independencia iha 20/05/2002, primeiru Governu Konstitusional ne’ebe ukun husi partidu Fretilin, DR. Jose Ramos horta mos leva hikas ninia pasta ne’ebe nia assume ona iha 1975, hanesan Ministru negosiu estranjeiru no kooperasaun.

Wainhira Krixe 2006 mosu DR. Jose Ramos Horta mos assume kargu hanesan Ministru Defesa. Hafoin de Primeiru Ministru DR. Mari Alkatiri rezigna aan husi ninia kargu iha juno 2006, Ramos Horta aponta ba Primeiru Ministru ihasegundu Governasaun Fretilin ninian.

Iha 2007, Maioria populasaun Timor Leste hili nia ba Presidenti da Republika hodi troka Presidenti sesante Kay Rala Xanana Gusmao. Durante ninia mandatu hanesan Presidenti da Republika, iha 11/02/2008 mosu atentadu ida hasoru ninia vida maibe konsege rekopera.

Iha 2012, DR. Jose ramos Horta rekandidata hikas ninia aan atu sai hanesan Presidenti da Republika maibe lakon. Maske la hetan fungsaun ruma iha estadu no Governu DR. Jose Ramos Horta sei nafatin hanesan figura importante ida ho esperiencia wain sei apoiu nafatin ba konstrusaun estadu Timor Leste.

Eis Xefe Estadu Timor Leste ne’e espresa ninia hanoin furak balun kona ba herois da Patria, boa governasaun, diplomasia no situasaun sosiu ekonomia iha nasaun ne’e.


“Se ita iha karik ema di’ak hanesan Nicolao Lobato, Nino Konis Santana, Vicente Sahe no Maulear maka ita nia nasaun ne’e sei forte liu tan”

Tuir mai ita akompania hamutuk intervista eskluxivu ne’ebe jornalista Tempo Semanal )TS) halo ho eis Presidenti da Republika DR. Jose Manuel Ramos Horta (RH):

TS: Sua Excelencia bele esplika uitoan kona ba, se maka Nino Konis Santana no saida maka ita hatene kona ba nia?

RH: Maun bo’ot Nino Konis Santana, tama iha istoria Timor-Leste nian hamutuk ho Nicolao Lobato, Vicente Sahe ho Antonio Duarte Carvarinho Mau Lear, sira nebé ita bele konsidera lider ho vizaun no lider ho kbi’it no sira nia mate nu’udar lakon bo’ot ba Timor-Leste.

Hau labele hateten katak kuinese di’ak Nino Konis Santana. Maibe iha kontaktu ho nia dalabarak iha tempu luta. Liu-liu, kontaktu hanesan liu husi kasetes. Nia haruka kasete gravasaun ba ha’u, ha’u haruka kasete ba nia. Nia haruka Filme ba hau no hau haruka filme mensajen ba nia ou dokumentus seluk.

Hau ko’alia ho nia dala ida de’it, iha besik ona funu atu remata. Momentu ne’eba, hau iha Portugal, nia iha ai laran. Ho telefone satellite, se la sala iha 1997 nune’e karik. Iha 97 ko’alia ho nia i ema ida ke ha’u admira tebe-tebes. Triste no triste tebes ke besik to’o ona liberdade, nia mos mate. Tuir hau rona mate tamba kilat musan iha nia isin maka afeta. Ema ne’e di’ak tebe-tebes no matenek. Problema bo’ot ba ita nia nasaun maka lider balun nebé ke di’ak tebe-tebes, mate iha kombate ou maromak bolu sira. Se ita iha karik ema di’ak hanesan Nicolao Lobato, Nino Konis Santana, Vicente Sahe no Maulear maka ita nia nasaun ne’e sei forte liu tan.

Agora ita bele hare’e, ami nebé ita bele bolu lider istoriku ne’e uitoan liu. Lider istoriku ida nebé mai husi ai-laran ka mai husi foho uitoan liu tan, hela de’it maun Xanana, maun Taur, maun Lere. Ne’e duni wainhira ha’u hanoin ba Nino Konis Santana ho sira hotu-hotu ha’u triste loos. Triste tamba Nai Maromak hadau tiha sira. Ita agora tenke halo bu’at hotu ho esforsu hotu-hotu para sira nia mate no sira nia sakrifisiu ne’e labele hanesan ema balun. Tamba ita luta ba Independensia la’os atu hetan de’it, independensia hanesan politika, atu hetan de’it bandeira nasional ida, hino nasional, hetan ita nia parlamentu, ita nia governu, maibe para atu hetan duni moris di’ak ba povu tomak ho moris iha demokrasia nia laran, para ke nasaun ne’e naran iha mos mundu, ke la iha abuzu no la iha Korrupsaun. Se la’e ita luta ba independensia, hetan independensia duni maibe ita nia naran foer a’at loos tamba korrupsaun. Ne’e hanesan traisaun bo’ot ba hotu-hotu nebé mate. Ne’e duni ita tenke buka haka’as an para ita nian rai ne’e labele monu ba taho laran ka kuak laran korrupsaun nian.

TS: Restu Mortais Saudozu Konis ninia transfere husi Mertutu ba Tutuala sei liu husi CCF. Depois de seremonia ritual iha tutuala sei entrega fali ba Governu. Iha diskusaun kona ba statutu saudozu Konis ninian ne’e hanesan lider partidu ka lider nasional. Karik iha lia fuan ruma maka sua excelencia atu hateten?

RH: Hau hanoin CCF iha direitu duni. Iha seremonia bele liu husi ne’eba. Ita bele hateten seremonia omenajen ba Nicolao Lobato, CCF halo nafatin tamba sa maka labele mos halo ba Nino Konis Santana? i ita hotu-hotu liu husi CCF.  Hau rasik hanesan fundador Fretilin. Ne’e ita nia istoria. Se Kamarada sira no maun alin sira hakarak halo omenajen husik sira halo ba. Se familias ka aldeia ruma iha Timor laran hakarak halo omenajen ita presiza husik sira halo. Se seremonia hodi semana ida ka rua ou fulan ida ou tolu husik lori ba, para hotu-hotu iha oportunidade para halo omenajen konforme ida-idak nia fiar no ida-idak ninia hakarak. Depois maka estadu simu iha Metinaru, semiteriu herois ninian. Ne’e, hau sei ba. Hau marka ona hau nia ajenda, hau sei ba. Sira seluk hau sei la partisipa tamba ida-idak maka halo i iha direitu atu halo. Por tantu ita lalika deskute malu ka hirus malu tamba hau fiar Nino Konis Santana lakohi ida ne’e. Nia hamutuk ho maun Xanana, maun Taur ho Lere, sira halibur ita hotu. Agora la’os, nia foo tiha nia vida atu ita han malu fali kona ba oin sa maka atu halo seremonia ne’e. Ne’e duni husik ba CCF halo, ne’e sira nia direitu tamba Nino Konis Santana mos uluk elementus importante too ikus lideransa ba CCF. Bele liu ba aldeias hotu-hotu ne’ebe, sira hakarak fo’o omenajen i depois iha Metinaru maka ita hotu-hotu ba partisipa.

TS: Sua Excelencia, ohin hato’o ita bo’ot ninia preokupasaun kona ba estadu ida ne’e harii ho ema barak ninia vida nune’e presiza halo esforsu hotu-hotu para nasaun ne’e ninia naran moos nafatin. Sua Excelencia hateten ona katak nasaun ne’e ninia naran bele foer tamba mos Korrupsaun. Saida maka ita bo’ot hakarak atu hateten loloos kona ba preokupasaun ne’e?

RH: Bom, hau hakarak hateten de’it katak, primeiru ha’u la kuinese kazu konkretu Korrupsaun. Ita rona agora barak ko’alia kona ba Korrupsaun. Tribunal halo tiha ona no prosesu hahu la’o kontra membru governu balun liu-liu eis Ministra Justica, Lucia Lobato, hein de’it agora rezultadu husi Tribunal Rekursu. Maibe sira seluk, hau hatene kazu balun agora iha hela KAK. No husi KAK sei liu ba Prokuradoria Jeral da Repúblika nune’e sira maka sei bele hetan lia los no faktus nebé loos duni se karik iha Korrupsaun ka laiha. Sosiedade Civil ho Media bele ko’alia no bele halo investigasaun maibe autoridade nebé uniku iha nasaun, estadu de direitu maka Tribunal. KAK ninia misaun mai husi lei nebé halo husi Parlamentu. Sira servisu di’ak loos tamba sira komesa hetan kazus nebé  bazes iha, para lori ba Prokuradoria Jeral da repúblika no lori ba Tribunal.

Iha Transparansia Internasional ninia relatoriu, Timor iha pasu ba oin uitoan maibe sei aas loos. Ita agora ne’e 113, ne’e sei aas nafatin. Oinsa maka rai ne’e tinan sanolu de’it, ki’ik oan loos mas haksoit kedas ona ka monu ba numeru 113? Ne’e duni Governu tenke haka’as aan liu tan tamba Korrupsaun ne’e iha fatin barak no oin-oin. Persepsaun ne’e ema barak iha, liu-liu internasional no ema estranjeiru sira. Governu, KAK, Prokuradoria Jeral da Repúblika no Parlamentu tenke haka’as an liu tan para ita taka tiha problema Korrupsaun nebé akontese iha fatin barak. Governu ida ne’e foun, foin maka hahu iha fulan Agostu, Setembru, Outobru no Novembru. Ne’ebe la to’o fulan haat. Ita hatene ke kuandu governu hahu atrapalhadu uitoan wainhira atu tuur hodi hahu servisu. Primeiru, prepara tiha orsamentu rektifikativu i barak mos atu hetan fatin atu tu’ur; kadeira, meja no kantor la iha. Ne’e duni hau labele halo avaliasaun iha fulan sira ne’e nia laran. Maibe iha 2013 ba oin, Maun Xanana, hau hatene nia sei haka’as aan liu tan, para povu haree ona mudansas.

Problemas bo’ot ne’ebe ita tenke haree, alem de Korrupsaun, tenke hare’e area saude. Problemas saude barak loos, hanesan falta ai moruk. Dala ruma falta aimoruk tamba mal jestaun ka korrupsaun. Mal jestaun ne’e sei lori ba Korrupsaun. Korrupsaun ne’e mai mos husi mal jestaun. Bu’at ida fo’o impaktu negativu loos ba familias sira no labarik sira no funsionamentu ospital nian. Ne’e duni ha’u fiar katak Primeiru Ministru sei tau atensaun maka’as mos ba ida ne’e. liu-liu iha area saude i edukasaun. Ministru Edukasaun, Bendito Freitas, hau kuinese nia. Nia esperiensia di’ak e hau fiar ke ho nia lideransa, ita sei hetan primeiru orsamentu bo’ot liu ba edukasaun. Segundu implementasaun. Implementasaun tenke halo eskola foun, sela de aulas di’ak liu, bee moos, merenda eskolar, vasina ba labarik sira i saude públika ba labarik sira. Ne’e duni seitor rua ne’e, saude ho edukasaun, hau hanesan hakneak ba governu, ba Primeiru Ministru, husu favor  tau matan. Se ita ema la iha, bolu UNICEF halo parseria di’ak liu tan. UNICEF, WFO ho Programa alimentasaun mundial, halo parseria di’ak liu tan ho igreija, madre sira, ordem relijioza, padre sira para hotu-hotu tau kakutak, fera kakutak no fo’o liman ba malu para  seitor rua ne’e sai di’ak.

TS: Sua Excelencia, ko’alia kona ba area edukasaun, iha momentu ruma liu ba wainhira ita bo’ot halo palestra ida iha Melbourne Australia, Ita bo’ot so’e lian katak devia area edukasaun ne’e fo’o igreija maka hala’o. Bele esplika ninia razaun?

RH: Ne’e nafatin hau nia fiar. Tamba se ita la iha rekursus umanus ne’ebe di’ak iha area edukasaun, tamba Primeiru Ministru, nia ema ida ne’ebe ke iha sensibilidade tebe-tebes. La iha, iha asia ne’e Primeiru Ministru ida ne’ebe ke nia fuan, nia laran luak hanesan ita nia Primeiru Ministru ne’e, kuandu ita ko’alia kona ba ema ki’ak , ema ki’ik no ko’alia kona ba labarik sira. Maibe ne’e de’it la’os suficiente, tenke hetan rekursus umanus. Rekursus umanus governu nian, administrasaun públika ninian fraku loos. Maibe iha instituisaun ida iha Timor,  tinan ba tinan iha esperiensia ne’e maka igreija. Entaun ita lalika tuir demais esperiensia Europa nian ko’alia beibeik kona ba sekularidade, ne’e signifika katak Estadu ho Governu labele kahor malu demais. Iha Timor ha’u hateten nune’e, iha politika Estadu iha nia fatin no Igreija iha nia fatin. Maibe kuandu ko’alia kona ba edukasaun, ba saude no kultura ne’e estadu ho Igreija tenke servisu hamutuk mak loos. Entaun Senhor Primeiru Ministru devia konvida Amo Bispo nain tolu ho xefe husi ordo relijioza Timorense sira hotu-hotu, tamba kongresaun sira ne’e barak i balun sira la depende ba Amo Bispo sira. Sira iha sira nia ordem rasik., balun iha Indonesia, Australia, Filipina no balun iha Roma. Entaun bolu sira hotu halo konferensia bo’ot ida hodi husu ba sira katak, ita bo’ot sira bele tulun estadu ne’e, bele tulun povu ne’e para aumenta kualidade edukasaun ka la’e?

Kuandu hau ko’alia kona ba kualidade edukasaun la’os de’it hau ko’alia kona ba kualidade pedagojiku maibe tau mos valor moral no espiritual iha kurikulum. I grupu ida ne’ebe ha’u respeita tebe-tebes iha ita nia rain ne’e maka madre sira. Sira servisu di’ak i ita nungka rona problemas ho madre sira. Sira nein simu doit oan ida no sira nia vensimentu la iha. Sira iha de’it maka han hemu. Maibe sira nia dedikasaun ne’e di’ak tebe-tebes.  Entaun Governu devia bolu ordem relijioza sira ne’e hateten ba sira katak ita bo’ot sira husi Kanosiana presiza orsamentu hira kada tinan para halo imi nia servisu, Dominikana, Fransiskana presiza orsamentu hira. I parde sira kada sub distritu no parokia presiza orsamentu hira. I halo akordu direitamente ho sira, lalika liu husi dioseze tamba iha dioseze iha programa seluk mak iha nia responsabilidade. Labele fo’o todan demais ba dioseze tamba dioseze la kontrola ordem relijioza sira ne’e, sira independente. Tenke fo’o apoiu maka’as ba dioseze maibe ne’e bu’at seluk ida. Dioseze iha nia servisu no iha nia programa rasik.

Ha’u mos defende ke governu devia tulun dioseze no ordem sira para padre sira pelu menus iha vensimentu oan ida. Dala ruma ha’u haree padre sira kuitadu tebes tan ki’ak aat los, kalsa oan no sapatu oan ida la iha. Ne’e duni governu devia haree orsamentu ne’ebe bele fo’o hanesan vensimentu ida ba Padre sira, ba katekistas, ba madre sira. Ne’e para hotu-hotu bele servisu ho kondisaun material ne’ebe di’ak. Nasaun ne’e atu la’o ba oin, atu moris hakmatek i nasaun ne’e saudavel, la’os fisik de’it maibe nasaun ne’ebe iha saude mental no saude spiritual tenke servisu maka’as ho igreija. Igreija maka bele hanesan salvasaun bo’ot ba nasaun ne’e iha futuru. Salvasaun espiritual, hau la ko’alia kona ba salvasaun ba lalehan ninian. Hau ko’alia kona ba salvasaun espiritual no salvasaun ohin nian iha rai. Salvasaun ne’ebe espiritual no salvasaun ne’ebe moral. Ha’u ko’alia kona ba saude espiritual no saude moral. Salvasaun iha lalehan ita hotu-hotu sei hein kuandu momentu to’o maka ita hotu-hotu ba maka hare’e. Maibe salvasaun tereste ne’e igreija mos bele ajuda ita.

TS: Sua Excelencia ohin sita saude moral no mental ne’ebe daudaun ne’e iha ita nia rain mosu kazu balun ne’ebe jovens sira forma grupu tuda malu, involve aan iha drogas no mos mosu kazu tráfiku feto eskola oan sira ne’ebe ema lori ba iha bar. Saida loos maka Estadu ho parte sira ne’ebe ita boot temi ne’e bele koopera hamutuk atu kombate hahalok sira ne’e?

RH: Wainhira hau sei hanesan Presidenti da Repúblika, hau ko’alia dala barak, iha deskursu ba nasaun, iha parlamentu, i media kona ba problema tráfiku sexual ou “sexual slavery”. Iha grupu balun mai husi xina. Sira dada feto balun mai husi Xina, mai to’o iha Timor i obriga feto sira ne’e halo prostituisaun. Balun mai husi Thailandia no mai husi Filipina. Uluk ne’e ha’u ko’alia maka’as ho komisariu Carilio ho komisariu Longuinhos, husu sira para sira halo atuasaun ne’ebe maka’as. Kaer ema sira ne’e, sira nebé mai husi liur, sira nebé halo tráfiku sexual ne’e, tebe sira maka’as, tebe sira sai husi Timor ne’e. Lalika hein ba prosesu ruma. Ba iha fatin sira ne’e, kaer sira hotu, tebe sira ba so’e iha aeroportu. La iha halimar ka mamar fali ho ema sira ne’e. Ne’e ne gen sira mai husi Xina, Thailandia no Filipina maka halo bu’at ne’e. Primeiru ita tenke hamoos 100% tráfiku feto mai husi liur ninian. La’os feto sira ne’e rasik. Kuitadu feto sira ne’e barak ema ki’ak. Sira buka vida ho hahalok nune’e. Balun ema bosok ka lohi sira. Hateten dehan atu mai servisu iha Timor maibe to’o iha ne’e hasai sira nia passaporte no esplora sira.

Depois kazu seluk ita nian ne’e, Timor sira. Ida ne’e maka grave tebe-tebes tamba keta haluha feto oan sira ne’e halo atividades sexual maibe la uza kondom ka prezervativu. HIV sa’e daudaun ona iha Timor. Iha ano 2000, HIV ke ita hatene ka detetadu nebé ospital hateten katak kazu hamutuk 16 de’it. Agora atus rua ka atus tolu (200 ka 300), ne’e sira nebé ita hatene maibe hira maka ita la hatene? Portantu ha’u fiar ke kazu infeksaun ho HIV ba jovens sira ka klosan sira iha Timor, ha’u hanoin sa’e ona rihun ba rihun. Tamba dadus estatistika hatudu de’it sira nebé halo teste iha ospital  i kuandu halo teste ne’e tarde demais ona. Tamba HIV ne’e la’os hanesan malaria, ita hetan ohin kedan ita moras i ita hatene kedan ne’e malaria. HIV ninia virus ne’e bele tama ita nia ran ohin, maibe tinan lima ka tinan neen liu tiha ou tinan sanolu maka ita foin hatene. Maibe entretantu, se ita halo atividades ne’ebe la uza kondom ne’e daet ona ema seluk tan. Entaun ema ida, feto oan ida ou mane oan ida ke iha HIV i nia la uza protesaun i nia hanesan Portuguese dehan promiskuidade ne’e signifika katak toba ba karuk no toba ba loos ka ba ema hotu-hotu ne’e nia bele daet ba ema sanolu ka rua nolu. Entaun epidemia ne’e sei halo Timor-Leste monu ba rai kuak boot ida. Portantu ita nia jovens sira bele kondenadu sira nia futuru. Oinsa maka bele resolve situasaun ne’e.

Hau hanoin liu husi Televizaun tenke halo kampania loron-loron. Hau hatene ke’e Amo Nai Bispo sira, Vatikano no padres sira la konkorda ho fahe kondom. Maibe hau hanoin, ita hakarak salva jovens sira, ita tenke hateten atu hare’e dau-daun oinsa maka bele fo’o protesaun. Tamba difisil atu hateten ba jovens sira atu labele halo sexu no hein to’o kaben. Ne’e loos duni devia nune’e.  Tamba Igreija hanorin ita, primeiru namora, kuinhese malu didiak, depois kasamentu hein to’o kalan neen maka bele halo atividade entre laen ho fen. La’os namora daudaun, sexu daudaun ona. Maibe difisil atu konvense jovens sira. Ne’e duni, se ita hakarak atu salva sira, di’ak liu ita haree bu’at be kondom ne’e. Iha mundu ne’e, igreija mos la iha konsensus kona ba uza kondom ne’e.  Vatikano bele hateten kontra kondom maibe padre barak, bispu barak iha mundo ne’e, sira mos la konkorda ho Vatikanu nia pozisaun. Tamba sira mos dehan ita tenke salva jovens sira ne’e. Nune’e duni ita nia Governu tenke kampanha maka’as, tamba HIV sa’e maka’as. Ita ba iha klinika Bairopite ba ko’alia ho Doutor Dan, nia hatene, nia trata kazu lubuk ida kedas iha ne’eba.

TS: Maske Sua Excelencia ohin dehan ona sei la halo avaliasaun ba progresividade Governu ninian iha menus fulan ha’at nia laran, maibe karik bele ga la’e ita kompara to’ok membru IV Governu Konstitusional iha de’it 35 maibe susar atu kontrola no iha V Governu Konstitusional sa’e ba 55 ne’e karik ita bo’ot fiar PM Xanana bele kontrola?

RH: Hau mos bele hateten de’it katak Preokupadu lo’os ho governu nebé bo’ot tebe-tebes. Maibe ne’e Primeiru Ministru ninia kompetensia no nia direitu atu forma governu ne’ebe tuir nia hanoin. Primeiru Ministru iha esperiensia tinan lima ona nune’e ba Primeiru Ministru nia haree vantajen no desvantajen. Primeiru Ministru hateten razaun governu bo’ot ne’e para kada Ministeriu labele bo’ot demais. Bo’ot demais, Ministru ida mos labele kontrola ezekusaun orsamental. Maibe se Governu ne’e ema barak demais, Sinquenta ital, ne’e difisil ba Primeiru Ministru atu kontrola sira. Entaun signifika saida? Membru Governu tenke hatudu lealdade 100% ba Primeiru Ministru. Kuandu hau hateten hatudu lealdade 100% ba Primeiru Ministru tenke hateten beibeik sim, sim, sim. La’e, lealdade signifika servisu maka’as.

Kuandu ita simu todan hanesan Ministru la’os tama tuku walu no sai tuku lima. Maibe bele tama tuku hitu dader no remata tuku sanolu kalan ka meia noite kalan. Ne’e signifika servisu públiku tamba ita servi nasaun ne’e nune’e. La’os hanesan funsionariu bain-bain tama tuku walu no sai tuku lima. La’e, Ministru tama tuku hitu i sai tuku sanulu ou meia noite. Hanesan eis Presidenti da Repúblika, nu’udar aman ida no maun bo’ot ida ke agora la iha funsaun iha Governu no Estadu, hau hakarak husu ba sira, favor senhor Ministru sira, imi tenke hatudu imi nia lealdade ba Primeiru Ministru, maun bo’ot Xanana Gusmao. I lealdade ne’e la’os atu hateten de’it ba nia, sim, sim, sim de’it. Maibe lealdade signifika loron-loron servisu maka’as ho laran moos, rejeita envelopes no rejeita korrupsaun. Tamba se ita monu iha tentasaun korrupsaun ida, ohin ita bele kontente tamba ita hetan envelope ida ho osan iha laran. Maibe fulan neen, tinan ida ka tinan rua ita sei simu envelope ida seluk ke mai husi KAK, Prokurador Jeral da Repúblika no mai husi Tribunal ne’ebe sira hateten, favor mai iha ami nia kantor atu hahu investigasaun. Ne’e, portantu envelope osan nian bele provoka envelope mai husi KAK, mai husi Prokurador Jeral da Repúblika no mai husi Tribunal. Di’ak liu atu evita ne’e, ita moris ho osan ne’ebe Estadu selu ita. Ne’e sufisiente ona. Portantu, ne’e maka hau nia apelu ba membru governu sira.

TS: Sua Excelencia dala barak ema interpreta lealdade ne’e katak tenke hateten sim de’it ka bainhira membru governu mos bele hateten la’e ba PM wainhira atu asina kontratu single source ruma?

RH: Bele, bele hateten la’e. Senhor Primeiru Ministru dala ruma la iha posibilidade atu hetan informasaun 100% iha fatin hotu-hotu. Membru governu tenke hatudu lealdade para halo relatoriu ne’ebe di’ak ba Primeiru Ministru kona ba leis, regulamentu, prosedur ba prosesu tomak ne’ebe iha. Hanesan fo’o alerta ba Primeiru Ministru. Kuandu hateten lalika tauk ko’alia ba Primeiru Ministru la’os signifika atu ko’alia iha públiku. La’e, fatin maka atu ko’alia ne’e iha gabinete Primeiru Ministru ninian, iha reuniaun ho Primeiru Ministru mak hateten no iha reuniaun Konselho dos Ministrus. La’os atu mai liur maka ko’alia, la’os atu ba Restaurante hodi kateri kua fali ka tesi fali governu rasik nia naran. Ne’e la’e,  i labele.

Ita kuandu halo parte instituisaun Estadu no iha instituisaun Governu iha regras. Ne’e signifika katak kritika halo pesoalmente ba Primeiru Ministru ou iha Konselho de Ministrus maibe iha liur labele iha ida ne’e. Governu la’os Parlamentu. Parlamentu maka sira hakilar malu. Iha Governu, iha konselho de Ministrus iha laran de’it la sai mai liur. Estadu tenke nune’e no demokrasia tenke nune’e labele tauk Kritika. Ha’u hatene Senhor Primeiru Ministru. Nia ema ida ke’e la tauk kritika. Tamba nia gosta rona kritikas. Ne’e duni hau nia konselho ba membrus do governu sira maka, hakarak servi nasaun ho di’ak presiza hatudu lealdade ba Primeiru Ministru entaun labele tauk tenke ko’alia ho nia. Nia ema ne’ebe gosta simu kontribuisaun. Kontribuisaun ho kritikas ne’ebe konstruktivu, nia sei simu.

TS: Karik permite ami hakarak husu mos Sua Excelencia ninia hare’e ba esforsu Timor-Leste atu sai membru ida mos iha ASEAN. Importansia ASEAN ba Timor ne’e saida? Karik bele mos esplika uitoan vantajen no desvantajen nasaun Timor Leste tama iha asean?

RH:  Hau hateten ida ne’e, mai hau bu’at ida ne’ebe kona ba politika internasional, diplomasia internasional no relasaun ho mundo hau hatene uitoan. Ne’e duni hau husu ba Governu, favor, prioridade numeru um ba ita, enkuantu hanesan nasaun ida iha Asia ne’e, ita nia memberships, atu tama asean.

La iha prioridade seluk ba ita. Prioridade ba ita la’os CPLP, la’os G7+. Prioridade absoluta numeru um ba ita, ASEAN. I prosesu ASEAN ne’e la’os katak ita tama ohin, servisu remata ona, ne’e la’e. Ita hare’e ke’e normal, ita nia relasaun loron-loron ho rai Asia sira. Ita nia komersiu ho Indonesia, ho Singapura, Xina, Thailandia no Vietnam. I ita haree, ita nia Ministru sira no Deputadus sira kuandu sira halo viajen uluk ba Indonesia ho Singapora. Sira la ba Haiti, la ba South Sudaun, portantu ne’e realidade ita nian. Realidade ida ke’e permanente. Ne’e duni ha’u nia pedidu mak ida ne’e, husu ba Governu labele hanesan lakon tempu demais, rekursus finanseiru ho CPLP ou ho G7+. Tau investimentu maka’as ba ASEAN. Ne’e halo parte ita nia interese nasional no ita nia interese estratejiku.

I se maka ka’er politika externa ne’e? Ministru Negosiu Estranjeiru labele Ministru sira selu-seluk, ida-idak halo nia atividades. Hotu-hotu liu husi Ministeriu Negosiu estranjeirus, labele iha diplomasia paralela.

Portantu hanesan ha’u hateten Ita labele iha politika paralela no diplomasia paralela. Ita labele iha diplomasia paralela, bu’at hanesan G7+, CPLP no Asean, se maka lidera ne’e? Ministeriu Negosiu Estranjeiru maka lidera.
Kuandu Ministeriu Negosiu Estranjeiru presiza hanesan opiniaun teknika ou informasaun teknika entaun ne’e maka iha kolaborasaun institusional nune’e Ministeriu Negosiu Estranjeiru bele husu tulun no apoiu husi Ministeriu Finanças ou Ministeriu ne’ebe de’it maka presiza sira nia tulun. Tamba bu’at hotu-hotu iha mundo maka ne’e diplomasia Ministeriu Negosiu Estranjeiru maka lidera, labele kada Ministeriu ba halo kontaktu no akordu oin-oin i Ministeriu Negosiu Estranjeiru dala ruma la hatene. Ne’e maka ita tenke buka apriende. Hau kompriende ita nia nasaun sei foun hela no ita nia instituisaun sei fraku nune’e dala ruma bu’at sira ne’e la’o la loos. Maibe ita tenke haree oin sa maka halo governasaun la’o di’ak liu no koordena di’ak liu.

TS: Senhor Doutor, hanesan ohin ita bo’ot apela ona katak devia Timor-Leste presiza tau prioridade atu investe maka’as ba nasaun ne’e atu tama ASEAN maibe ema balun dehan fali katak investimentu entermus de finanseiru halai liu fali ba G7+. Saida maka ita hatene kona ba ne’e?

RH: Primeiru hau sente kontente Governu nomeia Sekretariu Estadu ida ba assuntu ASEAN. Ne’e di’ak, primeiru Sekretariu Estadu ne’e joven ida, diplomata Timorense ke’e iha matenek no esperiensia ona. Ne’e hatudu Governu nia komitementu ba ASEAN. Maibe tamba ita ema ladun barak, rekursus umanus laiha no rekursus finanseirus mos la’os hanesan barak liu, hau hanoin di’ak liu ita konsentra ba ASEAN. Por ijemplu kona ba presidensia CPLP nian iha 2014, hau hanoin di’ak liu ita buka ko’alia ho maluk CPLP muda ba tinan seluk, ba 2017 ka 2018. Tamba difisil tebe-tebes Timor-Leste atu tama ASEAN, tau matan ba G7+ i ka’er presidensia CPLP. Tamba presidensia CPLP ne’e tinan rua kedas i iha seitor barak ke’e ita tenke tau matan wainhira ita assume presidensia CPLP nian. I ita do’ok tebe-tebes husi Portugal no Brasil. Kuandu ita kaer presidensia ne’e, se ita hakarak seriu duni entaun atividades ne’e tenke intense barak loos. Entaun oinsa maka ita bele tau matan ba CPLP nia presidensia i au mezmu tempu tau matan ba ASEAN. Ne;e hau hanoin difikuldade bo’ot.

Hau hanoin di’ak liu Governu bele hateten ba kolega sira iha CPLP atu husu ba rai seluk maka kaer lai, bele Portugal maka kaer fali i Timor konsentra ba ASEAN. Tamba Timor tenke tama ASEAN iha 2013 ou 2014 labele tarde liu tan. I ita kuandu tama, ne’e responsabilidade barak loos. Vantajen barak, ne’e hanesan fo’o prestijiu ba Timor-Leste no hau la hare’e ke’e iha dezvantajen. Tamba se dezvantajen barak entaun rai sira seluk la tama ou sira sai fali tiha ona. Ne’e, ita ba husu ba Kamboja, Myanmar, Vietnam kona ba se iha dezvantajen ga la’e? Sira sei dehan la’e, dezvantajen la iha. Iha mundu ne’e la iha rai ida ke’e la halo parte organizasaun regional ida. Ne’e ha’u hateten favor ba Governu atu tau matan ba ASEAN nu’udar prioridade numeru um. I ha’u mos kompriende Primeiru Ministru nia laran luak, hakarak ajuda rai sira G7+ ne’e maibe sira ida-idak iha sira nia organizasaun rejional. Hanesan Liberia, Sierra Leone ho South Sudaun sira hola parte Africa Union. Haiti halo parte organizasaun Amerika Latina. Sira bele buka dalan iha sira nia organizasaun rejional para defende sira nia interese. 

TS: Karik Senhor Doutor mos notta total orsamentu ne’ebe investe ba preparasaun atu TL tama ba ASEAN ne’e hira no hira maka ita investe ba G7+?


RH: Hau la kuinese orsamentu ne’ebe governu iha ba ASEAN. Maibe hau hateten de’it maka ida ne’e, importante liu-liu maka ASEAN la iha bu’at seluk. Timor tenke hamutuk ho Indonesia, Singapura, Thailandia no nasaun ASEAN nian. Merkadu ne’e 600 milloens de pessoas. GDP ASEAN ninian ne’e bo’ot tebes, liu tiha um triliaun Dollar. Ita hakarak semo sai husi Timor ba para de’it iha Bali no ba para de’it iha Singapura antes atu ba rai seluk. Ita nia Primeiru Ministru, nia naran di’ak loos iha Indonesia. Nia belun bo’ot ho Susilo Bambang Widoyhono no lider sira seluk. Ne’e duni, ita timor tenke buka oinsa explora didi’ak relasaun ida ne’e, para ita bele hetan forsa liu. Ita bele hateten Senhor Primeiru Ministru maka hanesan arkitetu numeru um ba amizade no relasaun ho Indonesia. Entaun ida ne’e maka ita foka, to’o ita tama tiha bele avontade ona uitoan.

Portantu ita seidauk tama ne’e, ita lalika assume presidensia CPLP lai tamba ita nia maluk CPLP, sira kompriende se Timor husu atu halo adiamentu ba Presidensia nian. Tamba sira ida-idak CPLP ne’e halo parte organizasaun rejional sira nian. La iha rai ke’e CPLP la halo parte organizasaun rejional. Ita husu ba Portugal, saida maka importante liu ba Portugal entre CPLP ka Uniaun Europeia? Sira hateten, deskulpa maibe Uniaun Europeia. Ita husu ba maun Brasil sira, se mak importante liu ba imi entre CPLP ka Merso sul ou organizasaun Amerika Latina. Sira hateten deskulpa, ba ami ne’e Amerika Latina maka importante. Ita husu ba kamarada sira Mozambique, sa ida maka importante liu entre CPLP ka Uniaun Afrikana? Sira hateten deskulpa alin Timor oan sira, ami ne’e konsentra ho Uniaun Afrikana. Portantu, CPLP importante tan politika CPLP di’ak. Maibe dala ruma ita tenke hateten, tinan ida ne’e ou tinan seluk mai ne’e, la’os atu sai presidensia CPLP nian. Ita sei kontinua membru CPLP no kontinua partisipa mas di’ak liu lalika mehi atu kaer presidencia CPLP.

TS: Karik ami bele husu mos kona ba isu ne’ebe ema so’e dehan katak Amerika buka atu harii baze Militar ida iha nasaun ne’e. Ne’e los ga lae?

RH: Ha’u rona bisu-bisu ne’e tinan sanulu ona, ha’u la fiar ke’e Amerika iha interese atu halo baze iha Timor, tamba primeiru ita tenke hare’e mos vantajen no dezvantajen ba ita atu simu baze estranjeiru ruma iha ita nia rain. Segundu ita tenke hare’e mos reasaun husi ita nia vijinhus sira. Por ijemplu, Indonesia sei la kontente no sei la hare’e nee ho matan di’ak. Indonesia nia politika sira kontra baze militar ruma iha Sudeste Asiatiku. Maibe Kooperasaun maka’as liu ho Amerika, ita buka. Timor nia relasaun ho Amerika di’ak tebe-tebes. I ita nu’udar rai ne’ebe ki’ik, ita tenke buka sadere ba aman sarani bo’ot ida. Ne’e ha’u hateten, Barack Obama maka ita nia aman sarani. Ita nia aman sarani la’os Russia. Ne’e duni ita nia aman sarani bo’ot maka Barack Obama. Ne’e duni ita buka relasaun di’ak ho sira. Sira bele mai halo ezersisiu militar konjuntu. Se’e sira hakarak mai halo training iha ne’e, ne’e di’ak. Fo’o apoiu liu tamba ita nia Forsa. Se ita nia Aeroportu Baukau ne’ebe la uza ne’e, se sira hakarak devez enkuandu mai “practice flight”, semo sira nia aviaun ne’e tamba sira presiza practice ne’e, ita bele empresta ba sira. Maibe ne’e la’os permanente. Ne’e duni ha’u la fiar bisu-bisu kona ba baze iha Atauro. Atauro ki’ik oan los no be’e mos laiha. Ne’e ba halo fali baze saida iha ne’eba.

TS: Senhor Doutor, ema ko’alia barak katak “power shifting” husi parte Oeste mai iha Asia liu-liu hanesan Xina, Korea no India. Hanesan ema ne’ebe han midar no moruk diplomasia ninian oin sa ita bo’ot ninia hanoin?

RH: Iha Asia poder rua ke’e bo’ot tebe-tebes maka Xina ho India. Timor tenke iha relasaun di’ak ho Xina maibe tenke hahu buka hari’i relasaun ho India. Iha tinan 20 tan populasaun India sei liu ona populasaun Xina. I teknolojia India nian la’o nafatin. Maibe India ho Xina la hare malu ho di’ak. Iha problemas oin-oin. Iha rivalidade no iha problemas Fronteiras. Maibe Timor-Leste mos tenke buka nafatin relasaun metin ho Japaun no Korea do Sul. Ita hatene ke relasaun Korea do Sul ho Xina ladun di’ak nune’e mos Japaun ho Xina ladun di’ak i Japaun ho Korea do Sul mos ladun di’ak. Maibe Timor-Leste tenke buka relasaun di’ak ho sira hotu, ho Korea do Sul, ho Japaun, ho India no ho Xina. Maibe hanesan hau hateten ne’e, prioridade maka Asean no prioridade ba ita maka relasaun ho rua, Australia no Indonesia. Ne’e ita nia vijinhus.

Ita kuandu moris iha Bairro ida, hela iha bairro ida, ita buka relasaun di’ak iha bairro ne’e. Ne’e duni, se ita iha Sudeste Asiatiku, ita tenke buka relasaun diak ho vijinhu. Vijinhu ne’ebe bo’ot liu maka Indonesia maibe iha kotuk iha Australia iha ne’eba. Australia, rai ida kee di’ak. Hau hateten ba ita nia populasaun no lideres sira atu lalika deskonfia Australia. Australia nia relasaun ho Amerika ne’e bo’ot loos. Se ita hakarak relasaun metin ho Amerika di’ak liu ka’er mos relasaun metin ho Australia. Ba Amerika prioridade iha Asia ne’e rua maka ida relasaun ho Australia no ida seluk ho Japaun. Ne’e duni Timor tenke tau matan liu-liu ba relasaun ho Indonesia no Australia. Maibe lalika tauk Xina tamba Amerika deskonfia Xina no rai balun iha Asia mos deskonfia Xina. Hau la deskonfia, tamba Xina nungka halo invazaun ba rai seluk. Rai seluk maka uluk invade sira. Amerika invade Japaun, França no Inglaterra. Sira maka uluk, tinan atus ba atus halo kolonizasaun ba Xina, halo umiliasaun ba Xina, hanehan Xina, hanehan para Xina ki’ak nafatin. Agora kuandu Xina moderniza, sira deskonfia. La’e hau kuinhese Xina. Sira nia politika maka buka atu sai “soft Power” iha mundu. Sira hakarak domina iha teknolojia, iha siensia no Komersiu maibe sira la buka domina militarmente.

TS: Mas kona ba Power shifting ne’e ba Xina ho India ne’e bele akontese?

RH: Ha’u la fiar. Ha’u hanoin pelumenus tinan tolu nolu tan, sei iha poder mundial ida ne’e maka Amerika. Tan ba kuandu ita ko’alia power shifting, ne’e muda mai Asia. Muda mai Asia ba se los? Mud aba Xina ka muda ba India. Sira nain rua haree malu la di’ak. Rai bo’ot rua ne’e rivalidade. Xina ho Japaun rivalidade ne’e duni ha’u la fiar kee Asia tama fali iha Amerika nia fatin nu’udar potencia. Potencia la’os rejiaun maibe ba rai. Se maka atu sai potencia iha Asia ne’e, Xina ka India? Problema ho japaun mos maka katuas barak loos. Xina mos terseira idade komesa aumenta. Iha tinan rua nolu ka tolu nolu tan ema katuas ka terseira idade sei barak loos iha Xina. Ita la konsege sai hanesan super potencia ho terseira idade. Super potencia ne’e jovens sira maka bele sai super potencial. Amerika jovens nafatin tan ba sira loke odamatan ba imigrasaun. Ema husi mundo hotu-hotu ba Amerika no hetan nasionalidade hanesan ema Amerika. Sira la’os taka odamatan. Ema husi xina, India, Europa, Amerika latina no Afrika sira ne’e maka Amerika ne’e sai riku bo’ot loos. Sira nia politika ne’e loke odamatan loke neon. Japaun, Xina ho Korea do sul tauk estranjeiru tan sira mono kultura  no mono etnesitis maibe amerika multikultura. Hanesan estatua liberdade hateten, nia loke liman simu hotu-hotu ne’ebe ki’ak , halai husi violencia, halai husi tirania, husi ditadura iha mundo ne’e ba iha Amerika.

Wednesday, 1 June 2011

MISSAUN UNMIT: DEZENVOLVE OU DESTROI..?


Opiniaun Husi 


Julio Tomas Pinto
Secretario Estado da Defesa
(Article ne’e representa opiniaun Pesoal)

Dala ida tan, UNMIT ho nian ajénsias nia atetude (UNDP UNCDF, UNEST & DGSU), lori Timor oan sira para kestiona konaba Nassões Unidas nia missaun iha Timor-Leste.  Tuir sira nian hahalok, ita mos bele husu katak, UNMIT nian missaun ne’e para dezenvolve ou destroi?  Maibe, antes ita kualia konaba ne’e, ita tenki esklarece uluk sira nia mandatu. Mandatu UNMIT iha Timor-Leste, klaramente katak atu fo supporta ba Estadu Timor-Leste.  Supporta signifika katak, bele foo assistencia teknika ba Estadu iha area balun nebe defini tiha ona.  Pur ezemplu, ba PNTL, UNMIT foo apoiu iha área lima: operasaun, treinamentu, rekursos umanu no mos administrasaun.  Ba setór defesa, sira fo deit assistensia teknika, hanesan assesoria no mos hari’i edifisiu provejoria ba Institutu Defeza Nasional.  Maibe, se ita analiza didiak UNMIT nian atetude ho sira nia opiniaun iha Timor-Leste, ita hare katak dala ruma sira nia hahalok ho sira nian opiniaun la hanesan.

Iha tinan 2009, atan hau, hasai article ida ho tópiku, “Reforma Setór Siguransa iha Timor-Leste: Entre Progresu e Dezafius” (Reforming the Security Sector: Facing Challenges, Achieving Progress in Timor-Leste) para fanu e hatoo ba UNMIT katak, sira nia hahalok ho sira nian liafuan tenki hanesan.  Labele iha oin kualia ida, depois iha kotuk halo konspirasaun, hodi kria imagen aat ba Estado Timor-Leste, hodi sai hanesan, sira mak hatene buat hotu.  Article “Reforming the Security Sector: Facing Challenges, Achieving Progress in Timor-Leste (2009)” ne’e publika iha jornal hotu-hotu iha Timor-Leste, e hetan reasaun makaas husi UNMIT.  Dala ruma ita presiza intervensaun ida, para fanu UNMIT sira, husi toba, selae sira halai hanesan karau matan delek (blind cow).  Reasaun ba article ne’e mos mai husi Sr. Ian Martin.  Kuandu hau ho ekipa SED, halo inkontru ida, ho Timor-Leste nia kolega diak, Sr. Ian Martin iha 2009, nia mos foo nia reasaun konaba article ida ne’e.  Iha article ne’e, atan hau dehan katak, Timor-Leste hatene demokrasia, hatene direitus umanus e hatene mos dignidade povu nian.  Tamba ne’e, labele iha ema ida ou organizasaun ida, no mos nasaun ida, mai hodi obriga hanorin ou orienta implementasaun direitus umanus no mos demokrasia ba povu Timor-Leste.  Povu ho líder Timor-Leste hatene saida mak Timor-Leste presiza halo, laos saida mak ema seluk haruka halo iha rai doben ida ne’e.  Tamba ne’e maka ita tenki kaer metin prinsipiu “to do what we (Timor Leste) need to do, rather than what others want”, para prevene dotrina manipulativu, nebee ema balun lori mai hodi obriga Timor-Leste implementa.  Implementasaun direitus umanus no mos demokrasia nebee vigora universalmente iha komunidade internasional, tenki mai husi konsiensia povu e líder Timor-Leste, tuir konstituisaun e lei em vigor.

Kazu ikus liu maka informasaun nebe jornal Tempo Semanal hasai ba públiku konaba, UNMIT ataque Chefi Guverno (15/5/2011).  Iha loron 24 de Janeiru 2011, membru UNMIT ida halo aprezentasaun ho power point, ho tópiku, FOR SUSTAINABLE DEMOCRATIC GOVERNANCE IN TIMOR-LESTE.  Kontribuisaun ba aprezentasaun ne’e mai husi ajéncias UN hanesan UNDP, UNCDF, UNEST & DGSU, tamba document ne’e hateten : “This presentation was based on contribution from UNDP, UNCDF, UNEST & DGSU”.  Ne’e signifika katak, informasaun hotu nebe iha aprezentasaun ida ne’e, mai husi ajénsias ONU nian, iha Timor-Leste e bazeia ba sira nian persepsaun diak ou aat ba guvernasaun Timor-Leste.  Aprezentasaun ne’e hateten katak: “the executive, especially prime Minister is seeking more and more power at the expense of parliament and the judiciary. By the end of 2012 this may have diminished the effective roles of the other two pillars and significantly reduced the accountability of the executive and rule of law, with the rule of prime minister. “ statement ida ne’e signifika katak...ezekutivu, espesialmente Primeiru Ministru buka atu hadau podér boot liu tebes husi Parlamentu no Tribunais sira (Tribunál de Contas sei hamosu atakes polítiku boot tebes). Molok 2012 prosesu ida ne’e nia rezultadu mak knaar efetivu husi órgaun soberania rua ne’e nian (ne’e refere ba parlamentu no tribunál) hodi responsabiliza ezekutivu, estadu direitu demokrátika sei menus, no “rule of law” sei menus no “rule of Primeiru Ministru” mak sei boot liu...” Se ita halo sumariu kik ba statement ida nee signifika, ONU ho sira nian ajensias hanoin katak: Primeiru Ministru sai hanesan obstaclu boot ba dezenvolvimentu demokrasia ba Timor-Leste.

Statement UNMIT nian iha retreat ne’e hatudu tan katak, sira hakarak interpreta sala pozisaun Primeiru Ministru nian, ba prosesu demokratizasaun iha Timor-Leste.  Sira interpreta sala konaba Fundu Rua nebe bain-bain ita temi, Fundu Kapital Humano nebe iha Primeiru Ministru nia okos e Fundu Infrastrutura nebe mos iha Primeiru Ministru nia okos.  Hau lakohi esplika tan fundu rua ne’e ba públiku liu-liu ba ONU, tamba sira ne’e sempre hare sira nia an perfeito liu Timor oan sira, liu-liu konaba demokratizasaun, reforma setor seguransa e seluk tan iha justisa.

Reasaun ba statement UNMIT nian ne’e, mai husi parte barak, inclui mos Opozisaun, Presidente Republika no mos Primeiru Ministru rasik. Primeiru, aprezentasaun UNMIT nian ne’e hanesan “vitamina” diak ida ba partido opozisaun. Purtantu Bankada Fretilin atraves deputadu Aniceto Guterres, ho kontenti hasai deklarasaun politika, hodi justifika e supporta absolutamente opiniaun UNMIT nian. Ne’e tamba klaru que nudar partidu opozisaun, Fretilin hetan supporta boot husi UNMIT nia statement.  Sigundo, reasaun mos mai husi Presidente Republika Dr. Ramos Horta.  Dr Ramos Horta ho hirus dehan, relatóriu nee ema beik ten nian, no mos hatutan katak “hau hanoin beik ten ruma maka halo karik. Ita hare to’ok se mak kaer programa ida naran oil and food iha Iraque, korupsaun ne’e makas 100 %, korupsaun $60 biloens. Purtantu, diak liu beik ten boot sira ne’e lalika koalia demais” (www.temposemanal.timor.blogspot.com).  Terseiro, reasaun mos mai husi Primeiru Ministru rasik wainhira hatete katak, “UNMIT ladun kunhese hau”.  Iha aspeto barak mak Primeiru Ministru temi iha nia diskursu ba seminariu akademi UNTL, iha loron 17 de Maio 2011 iha Centru Konvensaun de Dili.  Maibe hau hakarak aumenta tan deit assunto rua nebe Primeiru Ministru mensiona iha nian diskurso, nebe importante tebe-tebes.  Assuntu ida mak problema konaba IDPS nian iha tinan 2008 e seluk tan konaba Operasaun Komandu Konjuntu entre F-FDTL e PNTL para rezolve situasaun rebeldes nian iha tinan 2008.  Ita komesa uluk husi problema IDPs.  Konaba pergunta, oinsa rezolve problema IDPs, atan hau hakarak konta istoria oan ida konaba asuntu ne’e.  Iha tinan 2008, depois de assassinatu tentativa ba Prezidente Ramos Horta ho Primeiru Ministru Xanana Gusmao, Presidente interino Fernando Lasama de Araujo konvoka inkontru alto nivel (high level meeting) iha Palacio das Cinzas iha Kaikoli.  Iha inkontru ida ne’e, iha ajenda barak tebe-tebes para koalia, inclui mos pergunta konaba solusaun ba IDPs.  Oinsa mak IDPs bele fila hikas ba sira nia uma, no mos, tinan hira mak presiza para rezolve problema ida ne’e? Deputy SRSG ida (hau lakohi temi naran) hato’o kedas katak, ONU iha esperiencia rezolve problema IDPs iha nasaun barak, especialmente nasaun sira iha Africa.  Tamba ne’e Deputy SRSG ne’e hatutan tan katak, lori tinan 10-15 para bele taka kampu IDPs.  Membrus Guvernu nebee partisipa iha inkontro ne’e hakfodak tamba intensaun guvernu nian mak ne’e, katak problema IDPs e kazu Petisionariu sira, tenki rezolve lalais para ita bele fokus fali ba dezenvolvimentu nasaun nian.  Depois de rona tiha opiniaun ONU nian, Primeiru Ministru hato’o nia hanoin katak, povu Timor-Leste sira nebee agora sai IDPs, la hanesan povu Africa sira.  Primeiru Ministru Xanana Gusmao dehan mos katak,” hau kunhese povo terus atan ida ne’e, povu ida nebee terus iha funu naruk nia laran, tamba ne’e guverno sei presiza tinan 2-3 para rezolve problema IDPs, la persiza to’o fali tinan 10-15 tan”. “This was said and done”, ho tinan 2 nian laran, kazu de 150,000 IDPs rezolvidu kedas.  Timor-Leste nian esperiencia rasik, hatudu duni katak ho servisu makas entre orgaun Estadu nia hotu, specialmente Secretaria Estadu Dezastre Naturais ho Ministeriu Solidaridade Social, kazu IDPs rezolvidu duni iha tinan 2-3 nian laran. “Se líder estadu ho guvernu rona UNMIT nian hanoin, hanesan ita presiza tinan 10-15 para rezolve kazu IDPs, karik to’o agora, IDPs sira nian hela nafatin maka iha lona okos iha Hotel Timor nian oin, Obrigadu Barak nia Oin, Metinaro ho Hera no mos fatin seluk tan”. Maibe ita (orgaun estadu tomak) hamutuk, ita bele rezolve duni kazu boot ida ne’e (together we (all state organs) can solve the problem of IDPs).

Diskursu husi Primeiru Ministru mos temi konaba Operasaun Komandu Konjuntu entre FALINTIL-FDTL e PNTL, iha tinan 2008.  Operasun ida ne’e desidi husi Konselhu dus Ministrus, depois halo konsulta ho Prezidente Republika e Komandante Supremu interinu Fernando Lasama de Araujo, hodi foo sai deklarasaun Estado de Sitio.  Responsabilidade para harii Operasaun Komandu Konjuntu, Konselhu dus Ministrus nomeia Brigadeiro General (agora Major General) Taur Matan Ruak ho Komandante Afonso de Jesus (agora Adjuntu Komisariu PNTL), para sai hanesan Komandante e Vice Komandante ba Operasaun Konjuntu.  Razaun hodi hari’i Operasaun Kojuntu maka ne’e; primeiru, esperansa mak ita foo ba instituisaun internasional, atraves de International Stabilization Force (ISF) husi Australia e Nova Zealandia, la hetan rezultadu.  Kalan ida tomak Primeiru Ministru e Ministru Defeza e Siguransa, no mos SED, SES, Brigadeiru General Taur Matan Ruak e Komandante Afonso de Jesus halo inkontru ida ho Komandante ISF atu halo operasaun ida para rezolve problema rebeldes nian.  Maibe, depois de ISF halo tiha sira nian operasaun durante loron rua, ISF informa fali katak, sira hetan difikuldade tamba la kunhese ema sira ne’e.  Sigundo, laos UNPOL nian kompetensia, no mos UNPOL la iha kapasidade para rezolve problema ida nee.  Sira laos mai para hasoru risku boot iha situasaun dificil ida ne’e.  Tamba razaun rua ne’e mak Estadu deside, hari’i nafatin Operasaun Konjuntu.  Rezultadu husi Operasaun Konjuntu, hatudu ba mundu tomak, dala ida tan katak, Timor oan bele rezolve nia problema rasik.  Operasaun Konjuntu ho Timor-Leste nia dalan rasik (Timorese way) bele kria estabilidade ba nasaun doben ida ne’e.  Major ida husi Nova Zealandia mak servisu iha Operasaun Komandu Konjuntu, halo relatoriu ida e hakerek katak, Operasaun Konjuntu hetan susesu tamba primeiru hetan integrasaun pozitivu entre F-FDTL ho PNTL, e hatudu katak sira bele servisu hamutuk. Sigundo, Operasaun iha kunhecimentu konaba rebeldes e hetan supporta husi populasaun baze. Terseiru, implementasaun taktika psikologika militar, nebe laos para oho target.

Tamba Operasaun Konjuntu ne’e, maka Timor-Leste hetan susesu hodi resolve kazu petisionarius sira, iha 2008.  Maibe iha tempu neba, ita hasoru dezafiu boot husi Timor oan sira rasik nebe la fiar ita nia forsa rua, no mos husi UNMIT sira. UNMIT hateten katak, Timor-Leste komesa kahur papel Forsa Armadas ho Forsa Policial e sira akuza guvernu komesa halo militarizasaun ba polícia.  Maibe sira haluha tiha katak, durante Operasaun Konjunto ne’e, mak forsa rua F-FDTL ho PNTL hetan opurtunidade diak para servisu hamutuk e dezenvolve fali konfiansa ba malu depois de krize 2006.

Se ita analiza didiak ita bele hare katak, Timor-Leste iha esperiencia naruk iha violensia laran.  Depois de Restaurasaun Independensia, kada tinan rua Timor-Leste tama iha situasaun difísil nia laran.  Iha loron 4 de Dezembro 2002, violensia mosu iha Dili laran.  Ema sunu loja Hello Mister, sunu Loja balun iha Kolmera no mos sunu Marie Alkatiri nia uma iha Pantai Kelapa.  Iha 2004, violensia mosu iha Lospalos entre membru balun husi FALINTIL-FDTL ho PNTL.  Guvernu anterior hamutuk ho Prezidente Republika Kay Rala Xanana Gusmao harii ekipa ida hodi halo investigasaun.  Iha 2006, mosu krizi polítika no mos militar nebe hamosu problema boot ba nasaun foun ida ne’e.  Sidauk rezolve problema IDPs ho petisionarius sira, mosu tan problema assassinatu tentativa ba Chefi de Estado Dr. Ramos Horta e Chefi Guverno Kay Rala Xanana Gusmao.  Maibe guverno ida nebe lidera husi Permeiro Ministro Kay Rala Xanana Gusmao hakotu  korente (chain) konflito kada tinan rua ne’e iha 2010. Mesmu ita hetan problemas barak e situasaun difísil tebe-tebes durante tempu independencia nian laran, ita hatudu ba mundu tomak katak, ita rasik bele buka solusaun hodi rezolve ita nian problema.  UN sira bele iha esperiencia barak konaba conflitus iha rai seluk, hanesan Afrika, maibe sira la bele mai aplika sira nian esperiencia iha Timor-Leste, tamba sira la kunhese povu Timor-Leste.  

Tuir Prezidente da Republika nian reasaun, ita bele dehan katak, mesmu dala ruma ita nian liafuan hanesan kasar, mas parese ONU sira beik ten duni.  Ikus liu UNMIT sei kontinua hanoin, no mos hakarak los hanorin, buat barak ba Timor oan sira.  Hau bele foo ezemplu ida tan konaba ida ne’e.  Iha loron 6 de Maio 2011 Membrus Governu balun, hanesan Vice Primeiru Ministru Jose Luis Guterres, hamutuk ho Secretariu Estadu da Defeza, Secretariu Estadu da Siguransa, Vice Ministru Finansas e Vice Ministru Ekonomia ho Dezenvolvimento halo inkontru ho UNMIT staff sira inclui, Chief of Staf Amira Haq nian Toby Lanzer, Murray McCullough (Security sector Reform Unit UNMIT), e Komissáriu UNPOL Luis Carilho ho staff seluk tan, atu koalia konaba “Transition Plan”.  Iha aprezentasaun konaba Good Governance, staf UNMIT oan ida, koalia makas liu para husu guvernu Timor-Leste, hari’i lalais instituisaun ida para tau matan iha área Good Governance no mos Demokrasia.  Responde ba ideia ida ne’e, nudar diplomata e Vice Primeiru Ministru, Dr. Jose Luis Guterres, hato’o nia agradesimentu ba sujestaun UNMIT ne’e, maibe reasaun husi Secretario Siguransa makas liu.  Demokrasia la presiza institusionaliza atraves instituisaun especial Estado nian.  Tamba demokrasia konsagra ona iha Konstituisaun e sai hanesan kompromisu Estadu nian, sociedade civil, no mos povu Timor-Leste tomak.  Sosiedade Civil hanesan Fundasaun HAK, Rede Feto no mos NGO sira seluk tan, tau matan dadauk ba demokrasia ho direitus umanus.  Agora dadaun ita la iha instituisaun especial ida para tau matan iha área demokrasia, maibe demokrasia ho direitus umanus lao nafatin, tamba Konstituisaun e kompromisiu povo Timor oan nian.

Konaba missaun ONU nian iha Timor-Leste, ita mos bele analiza katak, UNMIT dalam ruma hetan infiltrasaun husi ema internasional e nasional, nebee iha ajenda politika ketak.  Jornal Timor Post iha loron 24 de Maio hateten katak, Xina agora iha intensaun para monta nia espionajen iha Ásia Sudeste.  Maibe Timor-Leste mos keta haluha katak infiltrasaun ne’e laos mai deit husi Xina, maibe mai husi nasaun seluk, inklui mos infiltrasaun iha instituisaun UNMIT nia laran para buka informasaun ba sira nia nasaun rasik.  Purtantu Timor-Leste la presiza hakfodak kuandu iha mos opiniaun balun katak, UNMIT mos iha ema barak, nebe nia servisu laos ba missaun UNMIT nian, maibe ba ninia nasaun mos.  Konaba assuntu ida nee, ita bele analiza katak, iha grupu rua e grupu politika ida mak agora halao ou servisu hela missaun ONU iha Timor-Leste (analiza ne’e bele los ou bele la los): Primeiro iha grupu ida nebe servisu ba nasaun seluk halao hela missaun “rekolha informasaun” atu bele hato’o ba nasaun seluk nebe nia servisu ba.  Grupu ne’e mak obriga hela ninia hakarak no mos bainhira hetan dezafius ruma, sira sempre kria opiniaun publiku atu halo aat ba situasaun iha rai laran. Grupu ida ne’e mak lakohi rai doben Timor-Leste dezenvolvi ninia an, hodi sai nasaun nebe independente e soberania.  Sigundo, Grupu ida nebe hakarak foo tulun ba Timor-Leste hodi sai nasaun dezenvolvidu ho neneik.  Grupu ida ne’e durante ne’e hanesan “burung terkurung dalam sangkar”.  Grupu ida ne’e mak domina lideransa UNMIT desde uluk kedas, mas iha grupu ne’e nia sorin, mesak grupu primeiru deit mak domina.  Terseiro, grupu Timor oan nebe servisu iha UNMIT. Iha Timor oan barak mak fo laran duni para bele kontribui ba dezenvolvimentu rai doben ne’e.  Maibe la sala mos katak iha mos balun mak, aproveita UNMIT para halao missaun politiku, pessoal ou grupu nian. PM Xanana iha nia diskursus dehan katak “hau hakarak dehan Timor oan sira nebe sai experts ba UNMIT, atu lalika loko-an, atu lalika hakruk demais ba ema nia osan, tamba ida ne’e, moras at ida nebe ita bolu : colonialism mental no colonialism intellectual”. Timor oan sira ne’e mos tuir PM Xanana lakohi UNMIT sai husi Timor Leste. Iha mundu ne’e interdependia e dependensia entre nasaun asunto ida normal mas nudar nasaun foun ida Timor Leste persiza halakon dependensia premature iha rai ida ne’e.

Hakarak hateten deit katak, saida mak agora sai polémiko iha publiku konaba aprezentasaun UNMIT nian, husi retreat mak akontece iha Janeiru 2011, klaru que laos relatorio ida.  Maibe ita bele dehan katak, aprezentasaun ne’e sai hanesan opiniaun husi instituisaun UNMIT, ho ajéncias seluk husi ONU iha Timor-Leste.  Maibe, klean tebe-tebes katak, tuir informasaun husi ema balun iha ONU, retreat ne’e involve líder ONU sira.  Ne’e signifika katak opiniaun husi líder ONU sira iha Timor-Leste, negativu ba guvernu no mos Primeiru Ministru.  ONU hanesan instituisaun ida mak tenki sai neutral e labele tama iha assuntu politika nian.  Mandatu UNMIT nian iha Timor-Leste maka, para foo supporta ba Estadu Timor-Leste iha aspeitu hotu, laos para mai destroi e fo opiniaun kontraditivu ba progressu no mos dezenvolvimentu nasional. 

Wednesday, 2 February 2011

F-FDTL ho PNTL pronto Ona Simu Kna'ar Kuandu ONU Sai No FDTL Prontu Ba Misaun da Paz iha Lebanon

Tempo Semanal-Dili. 01.02.2011


Kona ba loron transformasaun Falintil ba F-FDTL ne'e sei halo iha Metinaru Komandante Supremu hahi dezenvolvimentu F-FDTL no dehan lakleur tan forsa ne’ebe nakfilak aan husi Gedrilleirus sira ne’e sei hola parte iha misaun manutensaun pas nian iha nasaun konflitu balun.

“Iha tinan sanolu nia laran ita haree sira halo tranformasaun diak teb-tebes. Tuir Prezidenti katak F-FDTL tenta hela atu moderniza ninia aan, “hodi halo exercise konjunta ho Amerika, ho Australia, halo mos execisu konjuntu ho rai sira hanesan Portugal,” Hahi Horta.


F-FDTL Treinu Konjunta
Hela ho Marina Amerika. F-FDTL
uza hela kilat boot Amerikanu sira nian

Xefe do Estadu informa katak, “Portugal rasik konvida ona FDTL para treina konjuntu iha Portugal para depois lori grupu ida enjenaria FDTL nian misaun iha Libanon. Portantu tinan sanolu nia laran diak teb-tebes.”

“Ita haree infra estrutura F-FDTL nian mos diak maibe mai husi kooperasaun Australia nian. Australia foo apoiu maka’as ba centru instrusaun iha Metinar, ba centru lingua ingles iha Metinaro ne’ebe modern liu iha Timor Leste tomak. I komandante Xefe boot Australia nian mai mos partisipa, i Hau aban halo agradese ba nia tan ba apoiu maka’as ne’ebe Australia ho Portugal foo apoiu maka’as ba F-FDTL,” Komandante Supremu Forsa De Defesa ne’e konfesa.

DR. Jose ramos Horta dehan Forsa Defesa ho Seguransa hahu prepara aan ona atu simu responsabilidade waihnira komunidade internasional deside dada duni UNMIT husi Dili iha Dezembru 2012

“Ha’u fiar ke instituisaun rua ne’e pronto ona,” deklara Xefe do Estadu.

Maske nune’e tuir observsaun bele nota katak PNTL iha distritu balun ne’ebe UNMIT dehan pronto ona no entrega ona poder sei menus husi rekursu hodi empata sira nia atividades. Situasaun hanesn mos akontese ba Polisia patroliamentu Fronteirsa ninian.

“Sei iha buat ruma tan presiza atu hadia, liu-liu infra estruturas, lojistika ba PNTL ne’e tenke halo duni,” dehan Horta.

DR. Jose Ramos Horta sei husu klarifikasaun ba Primieru Ministru ne’ebe mos kaer pasta hanesan Ministru Defeza no Seguransa Jose Alexandre Gusmao iha Semana ne’e ruma balun cirkula dehan Governu hamenus Orsamentu ba PNTL.

“Orsamentu boot ne’e, hau fiar ke la hatun orsamentu PNTL nian. Pelu kontrariu hasa’e. Maibe Ha’u rona rumores ke orsamentu ne’e tun fali. Se orsamentu ne’e sai boot teb-tebs tan ba sa maka ba PNTL ne’e tun fali? Ke hau konfuzu uitoan. Maibe Sexta Feira hanesan ne’e sr. Primeiru Ministru lori Orsamentu mai, hau haree bele klarifika buat ne’ebe prioridade iha Orsamentu 2011. Orsamentu boot liu ba ne’ebe?,” kestiona Horta.

Governu timor Leste iha tinan ne’e tau orsamentu boot liu ba area infra estrutura ho edukasaun maibe Horta dale, “ba ha’u nunka bele haluha edukasaun, nunka bele haluha saude, agrikultura no infra estrututura. Portantu ita nia haat ne’e importante teb-tebes maibe se la’o ba oin se ita la iha seguransa maka’as.”

“Portantu se ita haluha tiha foo apoiu didiak ba PNTL ho FDTL entaun bele afeta fali prioridade haat ne’ebe ke ha’u hateten ke ita hotu-hotu konkorda ne’ebe importante liu,” Horta dehan. (TS).