Showing posts with label Antero Bendito. Show all posts
Showing posts with label Antero Bendito. Show all posts

Tuesday, 18 October 2011

NEO-OBSCURANTISMO





Opiniaun husi Antero Bendito da silva


Depois de liberta-an husi Imperio Reino Unido, Frans Fanon, lider nasional Algeria nian frustradu ho situasaun iha epoka ukun-rasik-an nian. Algerianu sira nia hahalok atu hanesan fali kolonialista sira. Nune’e Fanon hakerek libru ida ho titulu: “Black skin, white mask-kulit metan, maskere mutin,” hodi esplika kona lalaok ninia emar sira. Media Timor ninian ikus-ikus ne’e nakonu ho kestaun korupsaun, projetu laiha kualidade, ahi mate permanenti, povu halerik kona fos-mutin, presu sasan sae-as, kareta privadu barak liu hodi kauza trafiku no seluk-seluk tan-seluk-seluk-tan, hotu ne’e nu’dar modelu esplorasaun foun.

Obscurantismo katak Politika kolonial nian ida ne’ebe sistematikamente nega, hadau Povu maioria nia direitu sosial, atu aprende siensia hodi sai matenek no konsiensializadu kona realidade moris  sira nian rasik no emar umanu nian, nune’e  povu bele kontrola sira nia moris rasik.  Portuguese sira fo espasu oi-tuan liu ba povu Timor nia oan sira atu aprende le no hakerek ne’ebe ita hatene ohin loron.  Depois  de revolta tinan 1959 mak Estado Fascista Portugues  hahu loke Eskola  publiku iha tinan 1960 resin. Antes ne’e Igreja Katolika mak kaer edukasaun kolonial, eskola limitadu no prioridade ba lideres feudal no deportados sira nia familia deit mak eskola atu sai nai-lulik no katakista. Nune’e to’o tinan 1974, mais ou menos Timor oan menus husi 5 pur sentu deit mak eskola. Ida ne’e mak bolu obscurantismo.

 Ohin loron ita ukun-an ona, maibe familia povu agrikultura nian barak sei luta nafatin hodi nia oan sira bele ba eskola. Universitariu oan sira ne’ebe mai husi knua remotas sei kontinua moris iha status quo injustisa nian, terus nonok-deit, laiha ema mak hatene. Iha nivel internasional, ema estranjerru sira, menos Cuba, la fo dalan atu Timor oan sira aprende matenek ne’ebe konsidera estratejiku iha sira nia nasaun. Ezemplu, Timor oan sira bele aprende komputador, maibe ema sei hanorin  deit sira oinsa uza komputador, la hanorin oinsa halo komputador.

 Internalmente, ita nia politika edukasaun tinan hirak ikus ne’e sei kria konfusaun no sei sujeitu ba transformasaun. Ezemplu, CNRT halo konferensia iha Penique, Portugal no deside Portugues nu’dar Dalen Ofisial. Unika organizasaun ne’ebe dezafia desisaun ne’e mak Uniao Professores Timor-Lorosae ne’ebe kolega ida naran Lorenco Aparicio Guterres ho nia maluk sira mak inisia hodi antisipa situasaun ne’e.  Maibe, Sindikatu profesores sira la hetan apoiu nato’on  iha nivel lideransa nian, no tempu ne’eba sira mos laiha Linguista ne’ebe mak bele tulun sira.  Iha tempu ne’eba paises sira ne’ebe koalia Dalen Inglez mos dudu hela sira nia interese atu dalen Inglez hetan espasu iha Timor-Leste.

Liu husi movimentu solidariedade nia membru sira balun iha Azembleia Konstituante hanesan Matebian Jacinto Maia, Antonio Cardoso, Vicenti Faria, Osorio Florindo no sst, sira konsegue hatama Dalen Tetun laos deit nu’dar Dalen Nasional maibe mos Dalen Oficial RDTL nian.  Nu’dar sidadaun, Professores sira ikus mai hakruk ba Konstituisaun, atu aprende Dalen Tetun no Portugues.

Reitor UNTL Dr. Benjamin Cortereal no Dr. Aderito Guterres inisia Instituto Nacional Linguistica (INL) hodi dezenvolve Dalen Tetun, maibe, Governu la fo tulun. Tinan kotuk, mosu kazu irmaun FALINTIL Kiak nian, ne’ebe nia tenki hatan iha tribunal maibe, Kiak ho nia kolega sira la komprende Portugues. Brigadiru Taur Matan Ruak dezafia Governu no Tribunal; mosu kritikas barak, katak Governu la dezenvolve Dalen Tetun, hafoin mak Governu aloka fundu US$100,000 iha OGE  tinan 2011 nian ba INL.

Governu mos la aloka osan nato’on hodi halo kampane maka’as ba Dalen Portugues no Tetun. Uluk, Ministeriu Edukasaun fo intensivu ba Professores sira atu aprende Potuguese, maibe, tanba sira la hatene oinsa atu motiva professores, alem de liu husi osan intensivu; entaun progressu laiha, no ikus mai fundu ne’e halakon tiha, no professores sira  barak mos mak lakon pasiensia atu aprende. Oras ne’e dadaun Portugal hasoru krise no paises CPLP sira ladun agresivu iha asuntu ida ne’e.

Iha nivel ida, Timor sei tenta konsolida nasaun no dezenvolve Tetun  no Portuguese. Iha nivel seluk, hahu tinan kotuk, Ministeriu Edukasaun no Senhora Christy Sword Gumao promove politika Lingua Materna iha ensinu basiku. Tuir artigu ida foin lalais ne’e sirkula husi Rede Portugues nian ida iha internet katak, promosaun Lingua Materna nu’dar politika Anglo_Saxono ida hodi kontra domino Portuguese iha Timor. Semana rua kotuk, Prof. ida husi Amerika, mai koalia ho hau iha UNTL, hodi dehan: “Timor agora iha grupu pro-Australia ga?” Hau dehan ba nia: “Ami hatene ho diak saida mak devide et impera, maibe hau foin mak rona asuntu ne’e. Karik ita bele ba husu Dona Gusmao, Agio Pereira no Emilia Pires, tan sira mak sidadaun Australia nian!”  Timor oan sira hatene katak sira sei la sai tan vitima kualker nasaun iha mundu.

Governu RDTL I 1975-8, tuir lolos promove ona Lingua materna hodi taka frakeza Lingua Tetun nian, iha base de apoio. Maibe tanba sa prosesu ne’e la kontinua iha era restaurasaun RDTL? Dalen Materna hira mak labarik kiik-oan ida sei aprende iha sidade Dili, Baucau no sub-distritu ne’ebe ema hela mistura malu? Klaru katak ita sei hanorin dalen: materna lokal sira, Materna Inglez, Xinese, Arabe, Malay no sst, tanba Timor oan sira kaben ho ema nasaun bar-barak no ida-ida sei forma ninia komunidade kiik-oan iha Timor laran.

Kestaun fundamental mak ne’e, se Estado la forti no bain-hira Dalen Intermediariu sai konfusaun iha ensinu basiku no sekundariu, hodi prosesu aprendizajem la la’o ho diak, naturalmente, edukasaun laiha kualidade. Profesores sira iha base husik estudante sira hakat liu deit mai iha Ensino Superior. Problema saida mak ita hetan iha Universidade? Dosenti sira halao formasaun extra-hodi hadia letra, hadia formasaun hanoin, hadia Dalen, hadia fisikolojia–inferioridade kompleksa etc; Dosenti sira rasik, moris hanesan atan ba desisaun Governu nian. Hafoin orcamento Geral Estado nian menus bebeik husi tinan ba tinan; liu 10 pur sentu tinan antes tinan 2005; no kuaze 5% deit iha tinan 2011 (ideal 20 pur sentu/nasaun iha mundu), signifika Governu la tau atensaun-as ba Dezenvolvimentu Sosial. Politika sira ne’e hotu ita bele bolu mos neo-obscurantismo kalae?  

Thursday, 16 December 2010

VETERANO, LAOS VETERNARIO

Antero Benedito da Silva,
 Direitor Peace Centre, UNTL




Semana rua liu, Primeiru Ministru Xanana Gusmao halo reuniaun ida ho veteranu resistensia nian iha tasi ibun, Behau nian. Xanana koalia kona projetu enerjia neebe uza oleu pezadu no husu veteranus sira atu unidade. PM.Xanana dehan “ partido ita bele keta-ketak, maibe kuandu too veteranu ita tenki hamutuk.' Horiseik hau le notisia jornal Australiano, the Sydney Morning Herald (15/12/.2010) no Luta Hamutuk nia artigu neebe koalia kona projetu enerjia nee, mak hau hahu lembra tansa PM. Halo enkontru ho veteranu sira. Depois de Indonesia husik Timor, naran ida veteranu nee sai objetu politika ba inimigu no amigu. PM. Xanana no membru resistensia sira hatene katak sira veteranu tanba povu, laos meremente tanba lider individual ruma, laos mos tanba sira nia-an rasik.

Governu Aliansa Minoria Parlamentariu (AMP) komete politika balun neebe seriu tebes, maibe kontinua lao ba oin ho aitonka. Depatadu AMP barak fanatiku, maibe laos kritiku. Ida, bain-hira mosu krise mundial 2007/08, Governu hasai osan tokon US$240 ho objektivu atu estabiliza merkadu. Konsellu Fundu Petroliferu iha nia parisere ba Parlamentu Nasional dehan katak proposta nee la diskriminativu no husu Governu atu konsentra ba intervensaun tempu naruk nian, kona oinsa mak aumenta produsaun lokal neebe sustentavel. Bankada FRETILIN lori kazu nee ba tribunal, sira manan. Ohin loron, saida mak akontese. Timor oan foho lolon sira neeba, kuandu la han fos, sira dehan sira hamlaha ona. Sira la hatene ona han talas, neebe tuir lolos diak liu fos. Ministeriu Komersiu no industria kontinua servisu, buat ida la kona nia. Rua, bain-hira Governu la konsegue eksekuta orsamentu jeral tinan 2009, fulan Novembru 2009 PM.Xanana Gusmao derepenti halo desisaun hasai osan entre tokon US$72-74, hamosu programa pakote referendo. Veteranu sira barak mak haksoit hotu ba hari kompania no ema business. Xanana halo visita ba fatin historika Bucoli neeba, hodi tanis hateten: “imi mos katuas hotu ona, husik ba imi hetan netik osan oi-tuan.” Hanesan babain, veteranu sira hare nia tanis sira mos tanis hotu, la uza kakutak ona. Resultadu saida? Mak hari Camara Comercio no Industria?

Tinan oin, Governu infrenta hela problema seriu liu tan. Hahu husi tinan 2006-2011, Orsamentu Jeral Estado haksoit makaas husi pelumenus tokon 100 resin tinan 2005 no proposta orsamentu tinan 2011 sae too 1.2 billaun inkluindu fundu doadores sira. Laiha tentativas halo disiplina fiskal. Governu hahu konstrusaun mega-projeitu ambisiosu ho fundu kuaze tokon US$400 fulan Fevereiru 2009 mak kontribui ba situasaun nee. Projetu nee iha problema seriu balun. Ida, projetu uza oleu pezado konsidera la amizade ba meu-ambiente. Los duni, Timor laos nasaun neebe halo foer azone layer, kompara ho nasaun riku norte sira neebe tinan barak ona dezenvolve industria. Maibe, sem estudu neebe klean, Deputadu sira AMP nian hakruk no foti liman A-Z, tanba fanatiku deit. Rua, makina neebe uza hodi hari projetu nee, makina segundu maun, no konsidera atrazadu ona iha mundu. Nafatin deit, laiha estudu klean. Tolu, Governu integra deit projetu nee ba Kompania Xinese Konstrusaun 22, mak hahu konstrusaun. Retorika Governu nian dehan, katak sei emprega Timor oan nain 20.000, maibe realidade sei imprega deit Timor oan 155. Hafoin, konstrusaun nee lao lalos. Governu tenki husu fali sekretamente kompania Indonesia nian Puri Akaya Engineering Ltd. hodi kompleta servisu nee, no seidauk hatene, se projetu nee sei hotu duni. Tanba fallansu neebe Governu halo, tuir the Sydney Morning Herald katak fundu konstrusaun sei aumenta husi US$91m ba US$353m hafoin Kompania Joint venture Italiana Electroconsult and Bonificia neebe halo evaluasaun fulan Setembru 2010 hakerek iha nia relatoriu konfidensial hateten katak total despesa projetu nee sei aumenta ba US$629m.


Governu agora rai hela aifuan simalakama iha meja Konsellu Ministru: 'dimakan ibu mati, tidak makan, ayah mati.' Se debe osan, Timor nia jerasaun sira sei sai atan ba ema, se osan laiha atu selu projetu enerjia boot nee, Governu monu. Ministeriu Finansa, ho konsellu husi Norwegia muda formula konta riko-soin fundu petroliferu hodi numeru Rendementu Estimativu Sustenteval 3 pur sentu nee aumenta ba US$700 resin. Xanana husu tiha ona veteranu sira atu apoiu nia. Apoiu oinsa? Husu Konsellu Ministru atu responsabiliza ba desisaun impulsivu sira neebe sira halo hodi kausa problema grave sira nee. Veterano, ou veternario!

By Antero Benedito da Silva