PARTE III : Konstrusaun Ospitál Referal Baucau Presiza Investigasaun

Tempo Semanal - Dili, 23/11/2012

KONSTRUSAUN Ospitál Referal Baucau oras ne’e daudauk hamosu polémika boot iha públiku nia leet. Tanba, iha kuadru projetu nian hateten, konstrusaun sei remata iha loron 6 Maiu 2012. Maibé, to’o ohin loron konstrusaun ne’e rasik seidauk remata no tuir informasaun ne’ebé Tempo Semanál hetan husi ‘teknik pelaksa’ katak, konstrusaun ne’e foin atinze 50%.

Tuir teknik pelaksa Luis Modesto, falta materiál konstrusaun ne'ebé mak sempre mai tarde no dala ruma to'o fulan tolu mak foin to'o iha fatin konstrusaun. Ne’e duni, mak difikulta tebes serbisu konstrusaun nian. Maibé, agora materializa konstrusaun to'o ona no serbisu hahú la’o fali ona. “Serbisu hahú la’o fali ona. Maibé, bainhira loos mak atu finaliza ami seidauk bele fó data fiksu. Maibé, tuir akordu loron 6 Maiu 2012 tenke remata ona. Maibé, ninia problema mak hanesan ohin ha’u dehan.” esplika ‘teknik pelaksana’ husi nasaun Portugál ne’e.

Hataan ba kestaun ne’e, Deputadu Bankada opozisaun Inácio Moreira hateten, dezde iha II lejizlatura to’o ohin loron Fretilín sempre kestiona katak konstrusaun ospitál Referal Baucau iha problema lubuk ida ne'ebé presiza buka tuir atu rezolve.

Uluk kompañia Koreia nia mak halo maibé prosesu konstrusaun la la’o to’o tinan ida no la iha justifika tanbasá projetu refere la la’o. Tan ne’e ho kbiit Governu nian deside hapara kontratu ho kompañia Koreia hodi entrega fali ba kompañia ENSUL. Maibé, ninia progresu serbisu hanesan de’it.

Kompañia rua ona mak troka malu hodi kaer projetu ne’e. Maibé, ninia kondisaun hanesan de’it no deskonfia iha buat balun ne’ebé la loos “ ha'u hanoin ne’e iha buat balun ne’ebé la la’o loos. Maibé, atu hatene loloos presiza investigasaun husi instituisaun kompetente hanesan PDHJ no KAK atu buka hatene motivu saida mak halo to’o ohin loron konstrusaun ne’e seidauk remata” nia hateten.

Tuir membru deputadu komisaun E katak, ko'alia ba sansaun tenke iha investigasaun ruma, la'ós fó sansaun de’it. Maibé, sansaun ne’e rasik ba kategoria saida hafoin halo investigasaun. Governu presiza rezolve lalais problema ida ne’e, atu nune’e maluk sira iha parte Leste bele mai halo tratamentu iha fatin ne’ebé adekuadu.

Nune’e mós, Presidente Komisaun E Asuntu Infraestrutura Transporte no Komunikasaun, Pedro dos Martires da Costa hateten, durasaun ba projetu ne’e tuir loloos remata ona. Maibé, ho razaun saida mak kompañia rua kaer troka malu ona. Maibé, to’o agora konstrusaun Ospitál Referal Baucau seidauk remata no paradu hela.

Ospitál Referal Baucau ne’e atu hala’o antendementu médiku ba komunidade sira iha parte Leste. Ne’e duni, husu ba Ministériu Saúde atu husu ba kompañia hodi aselera lalais prosesu konstrusaun, se lae bele impede asisténsia medika iha parte Leste no bele halo ema hotu halai mai Dili.

Maski nune’e, Presidente Komisaun E rekoñese katak iha III lejizlatura komisaun infraestrutura seidauk hala’o fiskalizasaun ba iha fatin ne’ebá. Maibé, sira buka atu to’o iha fatin ne’ebá hodi hare no buka hatene razaun saida mak projetu ne’e to’o ohin loron seidauk remata. “Ha’u hanoin kompañia ne’ebé halo kontratu ho Governu maibé la hala’o tuir kontratu ne’ebé iha tenke fó sansaun. Ezemplu, Governu sei la fó tan projetu ou fó black list ba sira nia kompañia, hodi nune’e bele dudu sira atu iha responsabilidade ba buat ne’ebé sira simu liu husi kontratu.” Pedro fó hanoin.

Iha fatin seluk, komunidade Distritu Baucau, Vitor Alves dehan, nia sente triste bainhira hare konstrusaun Ospitál Referal Baucau ne'ebé to'o agora seidauk remata tanba tuir ‘papan projetu ne'ebé mak taka iha fatin konstrusaun katak, konstrusaun ne’e sei ramata iha fulan Maiu tinan ida ne’e. Maibé, realidade ne’ebé hatudu iha terenu mosu oin seluk.

“Ida ne’e hatudu katak, kompañia ne'e ladún iha vontade serbisu no Governu rasik la iha mekanizmu kontrolasaun ne’ebé di’ak para bele kontrola kompañia ninia serbisu.” dehan Vitor Alves hodi taka ninia liafuan. (**)

PARTE II: Konstrusaun Ospital Referal Baucau ENSUL La Kumri Kontratu

Tempo Semanal 23/11/2012

BAINHIRA jornal Tempo Semanal hakat ba edifisu kompaina ENSUL hodi husu prosesu konstrusaun Ospital Referal Baucau. Maibe, Diretor kompaina ENSUL, Vitor Manuel P.B dos Santos Paiva haktuir katak, rezultadu konstrusaun ne’e atinze ona 60%. Maibe, tanba defikulidade kona ba material no definisaun tempu ho situasaun entaun halo projetu demora tanba problema  ke rai fatuk hodi aternu. 

Deklarasaun diretor kompaina ENSUL ne’ebé hateten, prosesu konstrusaun atinze ona 60%, diferensia ho esteitmentu ne’ebé hato’o husi ‘teknik pelaksana’, Luis Modesto ba Tempo Semanal iha Distritu Baucau.

Tuir teknik pelaksa Luis Modesto, desde inisiu projetu hahu to’o agora foin mak atinji 50 %. Tanba, falta material konstrusaun ne`ebé mak sempre mai tarde. Dala ruma to`o fulan tolu mak foin to`o iha fatin konstruksaun. Ne’e duni, mak prolonga serbisu Konstruksaun nian. Maibe, agora material konsruksaun to`o ona no serbsu hahu la’o fali ona.

Serbisu hahu la’o fali ona. Maibe, bainhira loos mak atu finaliza ami seidauk bele fó data fiksu. Maibe, tuir akordu iha fulan kotuk tenke remata. Maibe, ninia  prolema mak hanesan ohin ha’u dehan. Konstruksaun ida ne`e uza hotu keranka besi no ninia modelu hanesan ho Ospital Referal sira seluk, soke Ospital Rrefera Baucau iha medida bo’ot” esplika ‘teknik pelaksana’ husi nasaun Potugal ne’e.

Nune’e mós, Diretor Jeral Ospital Referal Baucau, Liborio da Costa Alves hateten, konstrusaun Ospital Referal Baucau ne`ebe hala’o husi kompainha ENSUL hahu iha loron 6 Desembru 2010. Maibe, to’o agora konstrusaun ne’e rasik seidauk remata no foin lalais konstrusaun paradu tiha, tanba hein material konstrusaun husi Indonesia. “agora konstruksaun ne`e hahu la’o fali ona. tanba, material hirak ne`e to’o ona iha fatin konstruksaun. Problema Konstrusaun Ospital Referal Baucau seidauk ramata. Tanba, falta material no tuir akordo projetu ne’e tenke remata iha tinan ida ne`e mais realidade konstrusaun ne’e seidauk hotu” dehan Alves.

Tuir Alves, sira hato`o ona preokupasaun hirak ne’e ba guvernu, liu-liu Ministru Saude atu hare asuntu ida ne`e. Maibe, resposta ba relatoriu ne`e governu sei fó tan 8 bulan ba kompaina ENSUL atu halo ramata obra ne`e. “Ami husu ba Ministru Saude tenke halo diskusaun kona ba kestaun ida ne’e, atu nune’e kompaina bele finaliza lalais ninia serbisu iha tempu badak. Tanba, kuaze tinan ida ona konstrusaun ne’e seidauk ramata.

Admistrador Distritu Baukaun Antonio A Guteres mós kestiona kona ba kapasidade kompaina ENSUL tanba, tuir kontratu projetu ne’e sei remata iha tinan ida ne’e no kompaina rasik promete sei remata obra ne’e iha fulan 7 nia laran. Maibe, realidade hatudu kompaina ENSUL rasik la kumpri ninia promesa.

Agora daudauk povu Baucau hein hela konstrusaun ne`e bainhira loos mak hotu, hodi nune komunidade sira bele uza ona Ospital ne`e. Tanba,  povu Baucau oferese rai ne`e ba estadu, liu-liu Ministeriu Saude para atu hala’o konstruksaun ba Ospital Referal.

“Konstruksaun ne`e la la’o ba oin. Tanba, kompaina seidauk preparadu. Maibe, kompania ne`ebe tama ona iha tendirisasaun Internasional tenke ho ekipamentus konstrusaun ne’ebé kompletu. Konstrusaun la’o neneik tanba kompaina ladun iha responsabilidade masimu atu ezekuta projetu refere. Tan ne’e, kompaina la halo tuir ninia promesa.  To’o agora kalen sedauk taka no balu foin monta besi. Ida ne’e hatudu katak kompaina la iha responsabilidade ba konstruksaun refere.” Akuza Administrador Distritu Baucau. (**)